Остуоруйа кудуга

Маҥнайгы ыраас хаар кылбаа маҥан оһуорунан сири-дойдуну киэргэппит түүнүгэр, хоһум иһин имик-самык сырдатар түүҥҥү дьүөгэм, чүмэчи, уотугар биир үтүө сайыҥҥы күн кэрэ бэйэлээх аттыын соһуччу көрсүбүт түгэммин санаан кэллим. Суох, эһиги уһун атахтардаах, кэрэ таһаалаах, кими да чугаһаппат омук атын санаамаҥ. Кини олох даҕаны ылгын чыҥыйа эрэ саҕа уһуннаах, эмис истээх, синньигэс атахтаах, кыра төбөлөөх, ол эрээри, будьурхай долгуннурар көҕүллээх, чох хара түүнү санатар моонньугар үрүҥ дьураалардаах, көнө атахтарыгар хаар маҥан баһырҕастаах.

Кинини атчаан эбэтэр кулунчук диэхпин тылым тахсыбат: оннук бэйэтин үрдүктүк туттар уонна кындыа. Дьэ, ол үргүүк хара аттыын уу хара атын сыла буолуон эрэ иннинэ билсибитим. Ол маннык этэ.

Арай түүн тыаҕа айан суолунан соҕотох хааман иһэбин… Туох да суох, уу-чуумпу, биир кэм мутукчалаах тииттэр уонна уһун да уһун суол… Тугу да гыныахпын булбаккабын, суол аттыгар үүммүт ньээм сибэккилэри көрө иһэбин. Арай, доҕоор, окко туох эрэ хараарыҥныыр. Муодарҕааммын төҥкөйөбүн, кырдьык, туох эрэ хара үөн дии саныыбын. Билиэх-көрүөх санаам батарбакка, суолга чохчойон олорон, били үөммүн үчүгэйдик сыныйан көрөөрү гыммытым, олох даҕаны кып-кыракый, үчүгэйкээн оонньууру санатар ат киэнэ кэрэмэһэ сылдьар эбит. Бу дьикти көстүүттэн талбааран, хайдах да хамсаныахпын билбэккэ олордум. Атым, миигин өйдөөн көрдө: эмискэ тыаллааҕар чэпчэкитик ойуоккалаан, оттор быыстарыгар киирэн сүтэн хаалла. Оччолооҕу көрөн баран, биир сиргэ хам сыстыбыт курдук, олоруом дуо? Атым кэнниттэн эккирэттэҕим дии! Күһүөрү сайын саһардан эрэр отторун арыйа-арыйа, көмүһүн сүтэрбит иҥсэлээх киһилии, көрдүүбүн, ымпыгын-чымпыгын ааҕа сирийэбин. Көрдөөбүт көмүһү булар диэбиттии, эмискэ уһун салаа от үрдүгэр күндү сүтүгүм турарын көрдүм. Бэйэбин биллэримээри тыаһа суох оргууй аҕай үктэнэммин, чаҕылҕанныы сылбырҕатык харбаан ыллым! Эмискэ атым сөмүйэбин быһа ыстаата! Дьэ, уот абытай ыарыытын онно биллим… Аҕыс айдаан араллаанын тартым. Илиибин айахпар угабын. Ол эрэ кэнниттэн өйдөөн көрбүтүм: тос мааспын ылбыт Үргүүк Хара Атым халлааннаан да көппүтэ, сирдээн да тимирбитэ биллибэт буолбут. Аны, хайдахтаах курдук кэрэни үргүппүппүн өйдөөн кэлэн, кэмсинэн бардым. Бэйэбиттэн кэлэйбит омуммар ыарыыбын да умуннум. Иннибэр, күһүөрү алааска, аат эрэ харата сукуҥнаан тиийэн, хагдарыйан эрэр күөх ньаассын окко олорон, сибилигин эрэ буолбут дьикти түбэлтэни харааста санаатым. Ол олорон, сахам сирин сарыыссата, сардаана сибэкким, сандаара турарын көрөн, санаам көтөҕүлүннэ. Чугаһаан кэлэн, кэрэ бэйэтин кэрэхсээтим: суураллан эрэр тэтэркэй эминньэхтэрэ күһүҥҥү көмүс дуйунан саһара кыыспыттар, үкчү уот төлөнүн курдуктар. Онтон… эмискэ сардаанам ортотугар били сүтэрбит кэрэ көстүүбүн, Үргүүк Хара Аппын, көрө биэрдим. Олус диэн үөрдүм эриэхсит! Бу сырыыга, үргүтүмээри, тэйэн биэрдим. Кини да сылайдаҕа, саатар, холкутук сынньаннын, утуйан ыллын ээ!

Итинник саныы-саныы алаас киэҥ көстүүтүн одуулаатым. Хайдах эрэ бу сир сиигирэн хаалбыт, суураллан түһүөх айылаах… Өйдөөн көрбүтүм, ол көстөр тыалар, үрдүк сыырдар ким эрэ киистэнэн соппутун санаталлар. Дьэ, биллим, бу барыта ойуу эбит. Ол аата, мин хартыынаҕа олорор эбиппин!

Ити кэмҥэ күн көмүс уота суорҕаным курдат сандааран киирбитэ, сарсыарда көрдөөх тыаһыттан уһукта биэрбитим.

Ол кэмтэн үгүс күннэр-түүннэр аастылар, элбэх түүллэр ыалдьыттаатылар. Арай ол кэрэ ат ууга тааһы бырахпыттыы сүппүтэ…

Аны хаһан эмит көрсүөхпүт дуо, Үргүүк Хара Атым?

Итинник санааларбар уйдаран, ээл-дээл сылдьан, долбуурга кинигэлэр быыстарыгар аҕам улахан тэтэрээтин булан ыллым. Кини дуобат оонньуутун сиһилии суруйар идэлээх. Дуобат толкуйу, болҕомтону, өйгө тутууну ирдиир. Ол иһин аҕам күн аайы дьарыктанар. Улуустааҕы күрэхтэһиилэргэ миэстэлэһэн, биһигини үөрдэр.

Тэтэрээти аа-дьуо арыйаат, олус сөхтүм. Били түүлбэр көрсүбүт  Үргүүк Хара Атым курдук быһыылаах-таһаалаах ат бөҕө манна баар эбит! Ол аата бэйэм оҕо сааспар уруһуйдаан бооччойбут эбиппин. Кэлин, аты эрэ буолбакка айылҕаны, кыыллары, бу баардыы туналыйбыт үрүҥ ыйы, кырыа хаардаах кыһыҥҥы тыаны, тииттэр быыстарынан тыкпыт аламай күн уотун ойуулаабытым. Учууталым олус хайгыыр тылларын истэн, күнү супту уруһуйдуох курдугум. Арай билигин... ити дьарыкпын умнаммын, ойуулуур-дьүһүннүүр дьоҕурум Үргүүк Хара Ат буолан от-мас быыһыгар саһан хаалбыт курдук.

Онон оҕолоор, хааһахтан бииртэн биир чаҕылхай, мичилиҥнэс сулустары хостоон эрэр курдук, оҕо сааһым ойууларын түүлбэр илэ көрбүппүн эһиэхэ кэпсээтим. Атын идэни да таллаххытына, сөбүлүүр дьарыккытын умнумаҥ. Баҕардар, биллэр–көстөр дьон буола үүнүөххүт диэн баҕа санаабын этэбин.

Мария Винокурова