Остуоруйа кудуга

Мин аатым Рытхэу, ол аата “билбэт киһибит” диэн өйдөбүллээх. Эбэм кэпсээбитинэн, миигин кыһыҥҥы тымныы күн Ойууру Араҥаччылааччы аҕалбыта үһү. Ойууру Араҥаччылааччы миигин хантан уонна тоҕо аҕалбытын билиэхпин олус баҕарарым.

Кинини ким да көрбөтөх, эбэм эрэ көрбүт. Биһиги бииспит манна тыһыынчанан сылларга олорор, ол тухары биирдэ даҕаны Араҥаччылааччы кыраныыссатын кэһэ иликпит. Кини бэлэхтэрин төһө наадатын эрэ ыларбыт. Ол эрэн, аһылыкпыт хайы-үйэ уон кыһын устата тиийбэт буолбут. Онон аччыктыыбыт, онтон сылтаан элбэхтик ыалдьабыт. Эбэм ол илэ сылдьар “абааһы буолбуттар” оҥоһуулара диир.Кинилэр ууну буортулууллар, сүһүрдэллэр, мастары алдьаталлар уонна уматаллар, барытын бадараан уонна маар оҥороллор. Онно түбэстиҥ да, бүтэҕин. Эбэм этэринэн, миигин Араҥаччылааччы аҕалбыт буоллаҕына, ол аата мин киниэхэ наада буоллаҕым. Ону билиэхтээхпин.

Биһиги кыһыны арыычча туораатыбыт. Айылҕа уһун уутуттан уһуктара. Биирдэ мин доҕорбун Тины кытта балыктыы бардыбыт. Киэһээҥҥэ диэри олордубут да, тугу да хаптарбатыбыт.Дьиэлээри оҥостон эрдэхпитинэ, мин күөгүбэр туох эрэ хапта. Сулбу тардан таһаарбытым, собо эбит.Боростуой собо буолбатах: кытархайдыҥы кыһыл көмүс хатырыктаах. Балыкпын солуурга быраҕан бараммын, дьиэбэр барардыы оҥоһуннум. Тин хайы-сах томтор үөһээ миигин кэтэһэн турара. Арай истибитим, ким эрэ ытыыр. Өйдөөн көрбүтүм, собо эбит.Этэр миэхэ:

– Кыысчаан, миигин оҕолорбор ыыт, оттон мин эйиэхэ Араҥаччылааччыны хантан булуохха сөбүн кэпсиэм.

Биллэн турар, ыыппытым уонна мин хантан кэлбиппин уонна Араҥаччылааччыны хантан булуохха сөбүн билбитим. Мин атын биистэн төрүттээх эбиппин – аптаах ойууру көмүскээччилэртэн уонна Араҥыччылааччыттан. Мин бииспэр “абааһы буолбуттар” саба түспүттэр, миигин Араҥаччылааччы быыһаабыт уонна манна аҕалбыт. Мин барытын эбэбэр кэпсээн биэрдим. Кини миигин удаҕаҥҥа илдьибитэ. Удаҕан кырдьаҕас уонна хараҕа суох этэ эрээри, барытын уонна барыбытын көрөр эбит. Кини мин олоҕум суола чэпчэкитэ суох буолуо диэн түүйбүтэ. Мин киммин уонна миигин туох күүтэрин Араҥаччылааччыттан билиэх тустаахпын.

Бастакы суолбунан биһиги улуу өрүспүт буолбута. Мин ыһыкпын тэринним, оноҕостордоох ох саабын, үҥүүбүн уонна эбэм соторутааҕыта бэлэхтээбит харысхалын ыллым.Эбэм миигин хараҕыттан сүтэриэр диэри батыһыннара көрөн хаалбыта. Өрүс олорор дэриэбинэбит кыраныыссатыттан тахсыахпар диэри чуумпу этэ. Онтон сүүрүк улам түргэтээн барбыта. Мин улам дьаарханан, саллан барбытым. Төрөөбүт сирбиттэн бачча ыраах бастакы тэлэһийиим буоллаҕа. Уу улам харааран барбыта. Арай көрбүтүм, ыраах туох эрэ харбыырга дылыта. Чугаһаан көрбүтүм, сүүнэ улахан хатыыс эбит. Кини бүтүннүү хара сымалаҕа биккиллибит, онтон сылтаан өйө-төйө суох барара чугаһаабыт. Мин чугаһааммын ыйыппытым:

– Оо, улуу уонна модун Сетра, эйиэхэ хайдах көмөлөһөбүн?

– Тыынар кыаҕым суох, хайыыларым хара ньамаҕынан туоллулар, көмөлөс!

Эрэй бөҕөнөн ыраастаабыппыт кэнниттэн, хатыыс күүһүн мунньунан ньамахтан оронон тахсыбыта. Миэхэ махтанан баран, ханна баран иһэрбин ыйыппыта. Мин барытын кэпсээн биэрбитим, Сетра көмөлөһүөх, бэрт түргэнник үс хайаҕа тиэрдиэх буолбута. Айаннаан иһэн Сетра хатыыс бииһэ отой аҕыйаабытын туһунан кэпсээбитэ. Барыта “абааһы буолбуттар” буруйдарыттан. Сетралыын арахсыбытым кэнниттэн үс хайаны уҥуордуур сорук турбута.

Очуос таастаах хайалары уҥуордуур ыарахан уонна сэрэхтээх этэ. Арай, ким эрэ ынчыктыыр саҥатын истибитим.Олус куттаммытым, үҥүүбүн ылбытым уонна ким ынчыктыырын көрөргө быһаарыммытым. Бааһырбыт, хаанынан устубут чубуку сытара. Куттаамаары аа-дьуо тиийбитим. Харахтарыттан уу-хаар баспыт. Бэйэбин кытта эмтээх оттору илдьэ сылдьыбытым үчүгэй. Бааһын сууйбутум уонна сынньанарга быһаарыммытым. Сарсыарда миигин чубуку уһугуннарбыта уонна эппитэ:

– Махтал буоллун эйиэхэ, Рытхэу, мин аатым Бато, мин биһиги үөрбүт баһылыга буолабын, миигин “абааһы буолбуттар” бааһыртылар. Үөрбүт улахан аҥаарынкыраһыабай муоспутун эрэ ылар туһуттан өлөрдүлэр.

Мин Араҥаччылааччыга баран иһэрбин, очуос таастары дабайан айанныыр олус уустугун кэпсээтим. Чубуку күлэн баран эппитэ:

– Биллэн турар, эн манна төрөөбөтөх буоллаҕыҥ. Мин эйиэхэ көмөлөһүөм.

Бато миигин бэрт сымсатык үс хайа уҥуор туораппыта, хапчааҥҥа илдьэн хаалларбыта. Манна биһиги арахсыбыппыт.

Хапчаан олус дириҥ уонна уһуга көстүбэт ыраах уһуннааҕа. Тула барыта чөҥөчөктөр, биир да мас суох.Уу-чуумпу, ким да суох, бу суолу кыайан туоруо суохпуттан олус хараастыбытым. Арай хапчааҥҥа ким эрэ ытыыра иһиллибитэ. Сэрэнэн өҥөйбүтүм ийэ-хотой эбит. Кини хаһан эрэ улахан баҕайы мас улахан силиһигэр уйа туттубут. Мин куттаабат курдук сэрэнэн дорооболоспутум:

– Дорообо, ийэ-хотой, мин аатым Рытхэу. Ойууру Араҥаччылааччыга баран иһэбин. Эн аатыҥ кимий?

– Аатым Арха.

– Тоҕо ытыыгыный?

– Аҕабытын “абааһы буолбуттар” өлөрдүлэр. Тутан ыланнар, көрүлээн өлөрдүлэр. Мин оҕолорбун кытта соҕотоҕун хааллым, хас да күн аһаабатыбыт. Чугаһынан туох да суох. “Абааһы буолбуттар” ойууру барытын кэрдэн кэбиспиттэрэ, онтон сылтаан сир сиҥнэн эрэр.

Мин кинилэри олус аһынным.Көмөлөһө сатаан аспын барытын биэрдим.Ийэ-хотой оҕолорун илдьэ бу эстибит сиртэн көһөрүгэр анаан лабаа хомуйан бөҕө корзина баайдым. Кини олус махтанна уонна миигин хапчаан нөҥүө тиэрдэн биэрдэ. Мин кинини кэнниттэн көрөн туран санаатым: «Ким эрэ биһиэхэ бу курдук көмөлөспүтэ буоллар, мин дьиэ кэргэним эмиэ баар буолуо этэ».

Куталаах маар сири туоруур сорук турбута. Бу мин саамай куттанар, сэрэнэр сирим. Уу-чуумпу, тымныы, инчэҕэй уонна хараҥа. Арай суордар эрэ биирдэ эмэ көтөн ааһаллар, кэннибиттэн кыланаллар.Санаабар, кинилэр өлөр өлүү харабыллара этилэр — миигин туох кэтэһэрин сэрэтэр курдуктара. Барыта хойуу туманынан бүрүллүбүт.Маар устун баран иһэн, эбэм куталар тустарынан дьулаан кэпсээннэрин санаабытым.Санаабар тула барыта тыыннаах уонна миигин кэтиир курдуга.Эмискэ ким эрэ ыараханнык тыынарын истибитим. Иннибэр улахан күлүк туран кэлбитэ. Санаабытым: «Чэ бүттэ, “абааһы буолбуттар” кэллилэр». Харахпын быһа симэн баран, санаабар тумаҥҥа саһан турбутум. Арай, ким эрэ саҥарар:

– Өлөр өлүүм кэмниэ кэнэҕэс кэллэ, уһуннук да эрэйдэнним!

– Суох, мин Рытхэу буолабын, Араҥаччылааччыга баран иһэбин.

– А-а, чугаһаа эрэ, көрүөхпүн.

Аа-дьуо чугаһаан көрбүтүм, кырдьаҕас тайах эбит. Эрэйдээх, кутаҕа түспүт. Сылайбыт, аччыктаабыт. Уу биэрэн утаҕын ханнардым, хайдах хостоон таһаарар туһунан толкуйга түстүм.Хата, аттыгар хаппыт мас турар эбит.Маһы тайах аттыгар сууллардым, ол устун тайах бадараантан тахсан кэллэ уонна хайдах кутаҕа түспүтүн кэпсээтэ. «Абааһы буолбуттар» кинини тыастарынан-уустарынан, хаһыыларынан кутаабыттар, тайах куттанан манна саһаары киирбит эбит. Быыһаабытым иһин махтанна уонна барда.

Салгыы бэйэм дэриэбинэбэр барыахтаахпын, онно кэмниэ кэнэҕэс Араҥаччылааччыны кытта көрсүөхтээхпин.Дэриэбинэм турбут сыһыытыгар тиийбитим, туох да суох. Биир да сурт көстүбэт, дэриэбинэ баар буола сылдьыбыт суола да суох.Тугу да өйдөөбөппүн, баҕар, атын сиргэ кэлбитим буолаарай? Арай, кулааһай турар эбит. Миигин көрөн турар. Сүрэҕим мөҕүл гыммыта — Араҥаччылааччы бэйэтинэн турар!Миигин көрөн турбахтаан баран, ыккыйга киирэн хаалла. Мин кэнниттэн батыстым.Кини суола миигин дьикти сиргэ тиэрдибитэ: барыта ыраас, барыта силигирии турар, күн чаҕылыйа тыгар, үрүйэ кылыгырас ыраас, салгын чэбдик.Миэхэ үчүгэй баҕайы буолла, барым барыта чэпчээтэ. Сылайбытым, куттаммытым, аччыктаабытын сүтэн хаалла.

Эмискэ иһиттим:

– Кэмниэ кэнэҕэс тиийэн кэллиҥ. Эйигин олус өр кэтэстим, Рытхэу. Мин ааппын билэҕин дуо?

– Эйигин төрүөхпүттэн билэбин.

– Эн бу хонууга төрөөбүтүҥ.

– Оттон биһиги дьиэлэрбит, дэриэбинэбит ханна баалларый?

– Эн көрбүтүҥ.

– Хайдах? Тугу да өйдөөбөппүн, онно кураанах сыһыы эрэ баара эбээт.

– Эн таба оҕото – тугут этиҥ.

Мин айахпыттан саҥам тахсыбакка дөйөн турбутум.

– Эн манна саас төрөөбүтүҥ, эһиги элбэх этигит.Үчүгэйдик олорбуккут. Мин эһигини араҥаччылыырым, эһиги миигин харыстыыргыт. Оттон күһүөрү “абааһы буолбуттар” кэлбиттэрэ уонна эһиги үөргүтүн барытын ытыалаан кэбиспиттэрэ. Мин эйигин быһаабытым.“Абааһы буолбуттары” көрөн бараммын, кинилэри биһиги тохтотор кыахпыт суоҕун өйдөөбүтүм, онон эһиги курдуктары КИҺИГЭ кубулуппутум.

– Тугуй? «Абааһы буолбуттар» киһи буолбатахтар дуо?

– Оннук, кинилэр дьоннор! Мин эйигин биһиэхэ көмөлөстүн диэн киһи оҥорбутум. Көмүскээтин диэммин. Эн биһигини өйдүүгүн, онон кинилэргэ салгыы ойууру кэрдэр, уоттуур, ууну уонна салгыны киртитэр, бөхтөрүн-сыыстарын хомуйбат буоллахтарынатуох күүтэрин быһаарыаххын наада. Кинилэр тохтообтохторуна биһиги эрэ буолбакка, кинилэр эмиэ сир үрдүттэн симэлийиэхтэрэ.Мин сир үрдүгэр олох баарын хааччыйабын, ол гынан баран соҕотоҕун кыаммаппын, Рытхэу. Эн биһиэхэ наадаҕын.

Мин тоҕо айылҕаны олус таптыырбын, тоҕо айылҕа хас тыынын билэрбин, тыынар тыыннааҕы барытын истэрбин өйдөөбүтүм. Бу мин дьиҥнээх аналым буолар. Мин айылҕаҕа кмөлөһөөрү төрөөбүтүм. Биһиги уонна айылҕа хас кыырпаҕа бары манна олоробут уонна салгыы олорор туһугар айылҕаҕа көмөлөһүөх тустаахпыт!

Анастасия Чирикова

4 «Б» кылаас

Тулагы с.,

Саха Өрөспүүбүлүкэтэ