Остуоруйа кудуга

Сарсыарда турдуҥ да – планетаҕын хомуй.

Антуан де Сент-Экзюпери

Гатчина куоракка олус эйэҕэс уонна сиэрдээх Тоҕочоон олохсуйбут. Кини тиэргэҥҥэ, ойуурга, пааркаларка бөҕү, кирдээх күөллэри, өрүстэри көрдөҕүнэ, салгын ырааһын кээмэйдээтэҕинэ мэлдьи биир боппуруоһу биэрэр эбит: «Тоҕо дьоннор маннык кирдээхтэрий? Тоҕо ханна бардыҥ да бөх-сах буоларый? Тоҕо салгын кирдээҕий, тоҕо айылҕа харыстамматый?» Ол иһин кинини Тоҕочоон диэн ааттаабыттар. Куорат устун араас оройуоннарынан күүлэйдии сылдьан экология кыһалҕаларын бэлиэтии сылдьар идэлээх эбит. Салгын уонна күөллэр, үрэхтэр киртийбиттэрин, көҥүлэ суох сыбаалкалары уо.д.а.Ону таһынан куоракка Мусорогряз олохсуйбутун туһунан билбит.

Тоҕочоон куораттан бөҕү полигоҥҥа тиэйэллэрин, бөх полигон тас өттүгэр мунньулларын билэр. Бу Новый Свет бөһүөлэк аттыгар мунньуллар бөх уматыллар буруотуттан куорат экологиятыгар улахан хоромньу оҥоһуллар. Тоҕочоон доҕотторугар Машаҕа уонна Гошаҕа кинилэр Гатчина уонна Гатчинскай оройуон каартатын оҥороллоругар, онно экологияҕа куттаалллаах түөлбэлэри, олору кэрийэр маршруттары бэлиэтииллэригэр көрдөһөр. Кинилэр бу түөлбэлэринэн сылдьан экология кыһалҕаларын быһаарарга, онон Мусорогряз хоруолу куораттан үүрэргэ быһаарыналлар.

Бастаан Тоҕочоон куорат уонна оройуон үрдүнэн бөҕү тус-туһунан мунньар контейнердары туруорарга этии киллэрэр: бииргэ пластик бытыылкалары, иккискэ – ас тобоҕун, үһүскэ – кумааҕыны, төрдүскэ – өстүөкүлэни, бэһискэ – туттулубут батарейкалары.

Ол кэмҥэ Мусорогряз куорат уруккута ыраас уонна күөх айылҕалаах саҥаттан саҥа түөлбэлэрин бас билэр. Кини көҥүлэ суох сыбаалкалары үөрүүнэн айхаллыыр, суортамматах, таһынан барбыт бөх контейнердарын биһириир. Бөх улахан суоллар кытыыларыгар, кыра нэһилиэнньэлээх пууннар сыбаалкаларыгар олус элбэх, ону кытта “Зверинец” куорат паарката даҕаны ыалдьыттар култуурата суохтарыттан улаханнык эмсэҕэлиир. Бөхтөрүн мээнэ ыһар дьон Мусорогряз күүһүн-уоҕун хаҥаталлар.

Тоҕочоон аптаах буолан тус туһунан контейнердарга араарыллыбыт бөхтөн араас туһалаах маллары оҥорор кыахтаах эбит. Онон куораты ырааһырдарга турунар.

Тоҕочоон Бэрээдэкчэй, КүлүмчэйуоннаЧэбэрчэй диэн доҕотторун ыҥыртаабыт. Уонна эппит: «Куорат олохтоохторо тугу оҥороллорун көрүҥ! Бэрээдэги олохтуохха эрэ!» Маша уонна Гоша кинилэри оҥорбут каарталарынан сирдээбиттэр.

Тоҕочоон көмөлөһөөччүлэрин кытта куоракка бэрээдэк олохтооһуну саҕалаабыттар. Илиилэригэр сэп-сэбиргэл тутан туох баар бөҕү, массыыналар көлүөһэлэрин быраҕыллыбыт эрэһиинэлэрин хомуйан барбыттар. Үлэ күөстүү оргуйбут: «Бэрээдэги уонна ыраас олоҕу биһириибит, оттон Мусорогряз биһиги куораппытыгар наадата суох», – диэн ыллыыллар эбит. Куорат уулуссаларынан Күлүмчэй баран иһэр.Хоруолу көрөн маннык хаһыытыыр: «Куота тарт – биһигинниин хапсыма!» Анарааҥыта сарылаабыт: «Миигин тыытымаҥ! Бас билэр сирдэрбин сүтэрдим – ханна барабын?» Тоҕочоон көмөлөһөөччүлэрэ кини диэки тыйыстык көрбүттэр уонна саанан киирэн барбыттар. Мусорогряз куораттан атахха биллэрбит уонна маннык тыллаах буолбут: «Чэ буоллун, атын бөх королевствотын булунуом, бөх элбэх – барытын хомуйуоххут суоҕа. Бу куоракка сир элбэх, күнүм тахсарын кэтэһиэм!» Оттон Тоҕочоон көмөлөһөөччүлэрэ Машаны уонна Гошаны кытта бөҕү барытын хомуйбуттар.

Уулуссалар уонна тиэргэннэр ырааһырдар ырааһыран испиттэр. Көмөлөһөөччүлэр бакыаттартан уонна кууллартан бөҕү наардааһыны саҕалаабыттар.Күлүмчэйэппит: «Кумааҕы бөх буолбатах. Туспа хомуйуохха наада. Кумааҕыттан саҥа кинигэлэри оҥороллор», – уонна кумааҕыны уонна хордуону кумааҕы контейнерыгар угаттаабыт.Чэбэрчэй эппит: «Ас тобоҕунан көтөрдөрү уонна дьиэ кыылларын аһатыахха сөп. Ас тобоҕун туспа контейнердарга мунньуохха. Өстүөкүлэни уонна бааҥкалары – өстүөкүлэ контейнерыгар». Бэрээдэкчэйэтии киллэрбит: «Пластик ыстакааннары, бытыылкалары таах быраҕан кэбиһэр сатаммат.Олортон оҕолорго саҥа оонньуурдары оҥоруохха сөп эбээт», – уонна пластик контейнерыгар дьаарысаабыт.Тоҕочоон туттуллубут батарейкалары хомуйбут уонна эппит: «Батарейкалар эмиэ наада буолуохтара. Үлтүрүтэн баран тимирдээх өлүүлэрин араараллар. Ол булкаастан хас да түһүмэхтээн марганец уонна сыынка туустарын ылаллар. Ону кытта графиты». Маша уонна Гоша массыына эргэ көлүөһэлэрин хомуйбуттар. «Шиналары бытарытан бөҕө бэйэлээх  бүрүөһүннэри уонна дьиэлэри үллүйэр матырыйааллары оҥоруохха сөп, оттон уматтахха, баҕар, убаҕас уматыгы ылар буолуохпут», – диэбит Тоҕочоон. Дьэ итинник, аптаах Тоҕочоон көмөлөһөөччүлэрин кытта куоракка бэрээдэк олохтообуттар, дьоҥҥо айылҕа биэрэр баайын харыстыырга үөрэппиттэр уонна ырааһы тутуһар туһугар биир эрэ наадатын быһаарбыттар —сыыһырдар сатаммат.

Үөрбүт-көппүт доҕордуулар Гатчина оройуонун айылҕатын кытта салгыы билсэ барбыттар.Өр дуу, өтөр дуу барбыттарын ким да өйдөөбөт. Хараҥа ойуурга киирэн баран муммуттарын билбиттэр. Чөҥөчөк үрдүгэр олорон тула көрүммүттэр. Эргиччи күөх от уонна сибикки оннугар бөх ыһылла сытар. Ижора үрэҕи өҥөйөн көрбүттэрэ, уута кирдээх, оттон кытыллара бөх-сах халыҥ араҥатынан бүрүллүбүт. Бу куһаҕан хоруол Мусорогряз оҥоһуута!

Күлүмчэй, ЧэбэрчэйуоннаБэрээдэкчэйТоҕочоону, Машаны уонна Гошаны кытта бөҕү-сыыһы хомуйан, дьүүктэни ыраастаан барбыттар. Сотору дьүүктэ дьүрүлүү ыллаабыт уонна дьоруойдарга махталын биллэрбит:

– Махтал буоллун эһиэхэ, миигин уонна кытылларбын киртэн босхолообуккут иһин. Мин уум мээнэ буолбатах, аптаах, өлбөт мэҥэ уута. Уубуттан ылыҥ, Мусорогряз хоруоллуун охсуһаргытыгар көмөлөөх буолуо. Мин кытылбын батан бардаххытына, куһаҕан хоруол олорор бөх чөмөҕөр тиийиэххит.

Биһиги дьоммут массыына суолун устун салгыы барбыттар, ол иһин эмискэ мөлтөөбүттэр – салгына куһаҕана бэрт эбит. Массыыналар төттөрү-таары сүүрэллэр, салгыны киртитэллэр, турбалартан хап-хара буруо бургучуйар, оттон Новый Свет бөһүөлэк сыбаалкатын диэкиттэн куһаҕан сыт тарҕанар.Бу Мусорогряз хоруол сүүнэ улахан бөх полигонун тэрийбит.Саамай үөһэ улахан олбоххо хоруол олорор. Ырааһырдар дьоруойдары көрөөт илиитинэн бэлиэ биэрбит, ону кытта хараҥа сатыылаабыт, тула кимнээх эрэ элэгилдьийбиттэр. Бөх сэриитэ кимэн киирбит!

Дьоруойдар куттамматтар, Мусорогряз сэриитин чугаһатан баран дьүүктэ аптаах уутунан ыспыттар. Уу хааппылата түспүт сиригэр тута сибэккилэр, үүнээйилэр, оннооҕор мастар үүнэн тахсыбыттар. Аҕыйах хааппыла хоруолу таппыт, онуоха кини Үрүҥ күөлгэ баар буолбут уонна сүтэн хаалбыт. Оттон күөл курустаал таастыы ыраас ууламмыт. Тула сибэкки тэтэрбит, Гатчина куоратын пааркаларыгар күөх ойуур суугунаабыт, чыычаахтар көрдөөхтүк ыллаабыттар, сибиэһэй сиккииэр тыал илгийбит.Маша уонна Гоша аптаах Тоҕочоону, кини көмөһөөччүлэрин Бэрээдэкчэйи, Күлүмчээни уонна Чэбэрчэйи көрсүбүттэриттэн олус үөрбүттэр.

Дарья Милькова

2 «Б» кылаас

Гатчина к.,

Ленинград уобалаһа