Остуоруйа кудуга

Саас саҕаланыыта этэ, хараҥа харыйа ойуурга, эмэҕирбит сыгынах анныгар Ийэ Таба кырачаан тугуту төрөппүтэ.Бу көннөрү тугут буолбатах этэ, тоҕо диэтэххэ, кини ньуолах түүлээх бэйэтэ саһархай чуоҕурдаах фиолетовай өҥнөөҕө. Ийэ Таба сынньана сытара, оттон тугутчаан синньигэсчээн  атахтарыгар тура сатыыра. Оттон тугут төрөөбүт харыйатын лабаатыгар тылынан баппатах ала тураах олороро. Кини тугут маннык өҥнөөх төрөөбүтүн олус дьиктиргээбитэ уонна бу сонуну хара тыа үрдүнэн бастакынан тарҕатар дьол тиксибит үөрүүтүгэр быыстала суох халаатыы-халаатыы туох баар муҥунан көтө турбута.

Ийэ Таба, биллэн турар, кырачаана орто дойдуга түһээтин кытта кини саҥыйаҕа дьикти өҥнөөҕүн өйдөөн көрбүтэ эрээри, кини сүрдээх муударай уонна кыһамньылаах ийэ буолан, долгуйан дуу, куттанан дуу кырачаанын куттуон баҕарбатаҕа. Ол оннугар Ийэ Таба оҕотун сымнаҕас түүлээх көхсүн, ойоҕоһун, моонньун салаата, ол кэнниттэн сииктээх муннунан оҕотун кыракый сирэйин сыллаата уонна сибигинэйдэ:
«Төрөөбүт күҥҥүнэн, Тугутчаан». Тугутчаан кэмниэ кэнэҕэс илигирэс атахтарыгар турда. Ийэ Таба туран минньигэс үүтүнэн күндүлээри оҕотун өрөҕөтүн анныгар үтэйдэ. Тула чыычаахтар ыллыыллар, оттон Тугутчаанэйгэтэ сыыйа саҥа тыаһынан-ууһунан, сытынан-сымарынан уонна ийэ  муҥура суоҕунан тапталынан туолла.

Ийэ Таба кырачаана тоҕо маннык өҥнөөх төрөөбүтүн билбэт эрээри, оҕотун дьиҥнээх ийэ тапталынан таптыыра. Тугутчаан күн аайы улаатан иһэрэ. Оҕо быһыытынан барыны бары билэ сатыыра, муҥура суох элбэх ыйытыгы биэрэрэ: тугуй, тоҕо, хаһан, хантан? Ардыгар ийэтэ быһаарарын тулуйан ситэри истибэтэ, тоҕо диэтэххэ, кини ханнык баҕарар оҕо курдук биир сиргэ тулуйан олорбот этэ.

Сураҕ-садьыгы тарҕатааччы кырдьаҕас ала тураах Ийэ Таба дьикти тугуту төрөппүтүн туһунан бүтүн тыа үрдүнэн ыһа-тоҕо кэпсээбит. Ону илэ харахтарынан көрөөрү кыыллар уонна көтөрдөр харыйа ойуурга тиэстибиттэр.Ийэ Таба кини оҕотунаан ойуур олохтоохторун болҕомтолоругар киириэхтэрин, бэл, Тугутчааны ойуурдарыттан үүрэ сатыахтарын сэрэйэр этэ. Онон уолчаанын кытта төрөөбүт түөлбэлэриттэн букатыннаахтык барарга бэлэм сылдьара.Оттон Тугутчаан ити туһунан хантан билиэ баарай, онон тулалыыр эйгэттэн – күөх оттон-мастан, сааскы күнтэн, сылаас сиккиэртэн үөрэрэ. Ону кытта туохтан да ийэтин таптыыра.

Тугутчаан толооҥҥо оонньуу сылдьара. Кини оттон окко көтүөккэлиир эриэн кынаттардаах лыаҕы кытта сасыһан оонньууллара. Ийэ Таба чугас саҥа бытыгыраабыт күөх оту кэбийэ сылдьан тулатынааҕы тыаһы-ууһу чуордук иһиллии сылдьыбыта.Кинилэр ойуурдарыгар тэлгэнэ сытар кур сэбирдэх тыаһыттан толооҥҥо ким эрэ чугаһаан иһэрин билбитэ. Таба алҕаһаабатах этэ. Сотору соҕус харыйа быыһыттан бороҥ куобах ойон тахсыбыта. Кини төбөтүн оройунан хойуостанан баран олоро түспүтэ уонна чабырҕахтаан эрэ курдук саҥарбыта: «Түргэнник, түргэнник, тыа кыыллара бары эһигини утары турдулар. Ала тураах, ала тураах эн фиолетовай саҥыйахтаах тугуту төрөппүккүн ойууру биир гына кэпсээтэ. Бөрө тугуту сиэри оҥостор!» Тугутчаан куттанан ийэтигэр ыга сыстыбыта. Дьэ, ханна баралларый, бүтүн ойуур кыыллара кинилэргэ куһаҕаны баҕарар буоллахтарына. Ийэ Таба долгйбутун көрдөрбөт буола сатыыра да, ол ыарахан этэ. Кини уолун туһугар сүрдээҕин куттанара да, хайдах быыһыан билбэтэ.Кыракый эрээри хорсун куобах, Ийэ Таба долгуйбутун, тугут куттаммытын көрө, кинилэргэ көмөлөһөргө санаммыта. Кини лесник кырдьаҕаһы билэр, ол оҕонньор дьиэтигэр илдьэргэ быһаарыммыта. Ийэ Таба уонна Тугутчаан кини кэнниттэн түһүммүттэрэ.

Мүччүргэннээх айан этэ. Куталаах, обоччолоох маардар, лаҥхалаах дулҕалар – сыыһа үктэниэҥ кэрэх, орто дойдуну кытта быраһаайдаһыаххын сөп. Кэмниэ кэнэҕэс кинилэр күн уотунан туолбут хатыҥ чараҥнаах толооҥҥо тахсан кэлбиттэрэ. Онно үрдэлгэ от күөҕэ кырыыһалаах уонна сиэдэрэй күүлэлээх дьоҕус мас дьиэ турарын көрбүттэрэ.

Үктэлгэ уолчаан олорор эбит. Куобах киниэхэ уруккуттан билсэр быһыынан сүүрэн тиийбитэ. Оттон Ийэ Таба уонна Тугутчаан куттанан чугаһаабакка хатыҥ кэннигэр саһан турбуттара.Таба дьоннор олус кутталлаах буолалларын билэрэ.Куобах уолу кытта тугу кэпсэтэллэрин истибэт, оттон сотору буолаат уол дьиэҕэ сүүрэн киирдэ уонна сотору лесник оҕонньордуун тахсан кэллилэр.Кини туох эрэ диэн куобахтан ыйыппытыгар анарааҥыта баппаҕайынан таба уонна тугут диэки ыйда. Лесник оҕонньор өр сыллар усталарыгар кыыл, көтөр, үөн-көйүүр уонна үүнээйи тылларын өйдүүр буолбут. Тоҕо диэтэххэ, кини олус аһыныгас үтүө майгылаах буолан, ойууру уонна ойуур олохтоохторун харыстыыр мөккүөрдээх эбит. Кини сиэнин Егорканы эмиэ оннук үөрэппит, онон уол эһэтин курдук айылҕаны таптыыр уонна харыстыыр. «Куттаныма, тукаам», – диэбитэ лесник оҕонньор уонна Ийэ Табаҕа илиитин ууммута.Таба кырдьаҕас лесник уонна кини сиэнэ үчүгэй дьон буолалларын сүрэҕинэн сэрэйдэ — киниэхэ уонна кини кырачааныгар туох да куттала суохтар диэн биллэ, кинилэргэ тиийэн кэллэ.

Тугуту көрөн баран оҕонньор төбөтүн быһа илгиһиннэ уонна Ийэ Табаттан бэс чагда кэннигэр баар быраҕыллыбыт хара сиргэ сылдьыбытыҥ дуо диэн ыйытта. Ийэ Таба Тугутчаан төрүөн эрэ иннинэ уу көрдөөн быраҕыллыбыт хара сиргэ сылдьыбытын, онно дьүүктэ тыга сытарын көрбүтүн кэпсээтэ. Ол ууттан испитэ олус тымныы уонна хайдах эрэ дьикти амтаннаах да буоллар, тамаҕын бэркэ ханнарбыт. «Барыта өйдөнөр, – диэбит лесник оҕонньор, – бу куһаҕан санаалаах ичээн Мусориус эмиэ бэйэтин хара дьыалаларын оҥорон эрэр.Кини хара сиргэ баар дьүүктэ уутун дьоннор ойууру киртиппит бөхтөрүн оргутан ылбыт дьаатынан сүһүрдүбүт, онон Тугутчаан фиолетовай саҥыйахтаах төрөөбүт. Ол эрэн, мин эһиэхэ көмөлөһүөхпүн сөп», – диэбитэ лесник оҕонньор.

Сарсыарда эрдэ, күн саҥа ойон эрдэҕинэн лесник оҕонньор, кини сиэнэ Егорушка, Ийэ Таба, Тугутчаан уонна куобахчаан быраҕыллыбыт хара сиргэ барбыттар. Суолларыгар араас кыыллары уонна көтөрдөрү көрсүтэлээбиттэр, олор ханна баран иһэллэрин билэн баран, батыһан барсаллар эбит. Дьэ, оннук айаннаан, кырдьаҕас бэс чагда кэннигэр биир да мас, биир да бөлкөй үүммэт толоонугар тиийэн кэлбиттэр. Бу быраҕыллыбыт сиргэ чыычаахтар ыллаабаттар, оттон онон-манан бытыгыраабыт от бороҥ өҥнөөх буолар эбит. Толоон барыта бөҕүнэн-сыыһынан саба бүрүллүбүт, ону тыал энэлгэн ырыатын ыллыы-ыллыы киэҥ сиринэн тарҕатар. Оттон доҕордуулар санаарҕаабыта буолан туруохтара дуо, кинилэр быраҕыллыбыт хара сири бөхтөн ыраастыы, урукку күөх сирэми төннөрө кэлбиттэрэ эбээт. Бары көхтөөхтүк уонна көрдөөхтүк үлэлээн барбыттар.Лесник оҕонньорго уонна кини сиэнигэр Егоркаҕа тыа кыыллара уонна көтөрдөрө көмөлөһөллөр. Оттон бу кэмҥэ куһаҕан санаалаах ичээн Мусориус кырдьаҕас чагдаҕа хорҕойон олордо, оттон толоон бөхтөн босхолоноотун, киртэн ырааһыраатын кытта туман буолла уонна сааскы күн сардаҥатыгар симэлийэн хаалла. Чыычаахтар уонна да атын көтөрдөр мастар уонна сибэккилэр сиэмэлэрин толоону биир гына тарҕаттылар. Кырдьаҕас ала тураах, Ийэ Табаны уонна Тугутчааны иэдээҥҥэ тарда сыспытын бырастыы гыналларыгар көрдөстө уонна бэһиэлэйдик халаахтыы-халаахтыыбииртэн биир сиргэ көтүөккэлээн барыларыгар илии-атах буолла. Дьүүктэ күлүмүрдэс уута күн уотун тэйитэн Тугутчаан сирэйигэр чаҕыл ойуу буолан түстэ. Тугутчаан дьүүктэҕэ тиийэн уу истэ, ону кытта тута саҥыйаҕа дьиҥнээх тугуттуу үрүҥ сырдык чуоҕурдаах күрэҥ өҥнөннө.Куһаҕан санаалаах ичээн Мусориус кыраабыта сүтэн хаалла, ону бары үөрэн-көтөн айхаллаатылар. Айыы санаа куһаҕан санааны кыайда!

Александра Жирнова

2 «А» кылаас

Губкин к.

Белгородскайуобалас