Остуоруйа кудуга

Ойуур ойуур курдук эрээри, олус кыраһыабай ойуур баар эбит. Манна модун улахан дууптар уонна бэстэр үүнэллэрэ, кэрэ бэйэлээх харыйалар лаглаҕар лабааларынан сиэттиһэн хоровод үҥкүүлүүллэрэ. Арыый антах дьылыгыр тэтиҥнэр уонна хатыҥнар уһун, көнө бэйэлэринэн киэн тутталлара.Лагласпыт бөлкөйдөр отонноро ыараханыттан уонна баҕалааҕы барытын күндүлүү охсоору сир диэки хоҥкуһаллара. Онон-манан араас дьэрэкээн көбүөр кэриэтэ хонуулар, сыһыылар тэлгэнэллэр, онно от арааһа, сиэкки эгэлгэтэ үүнэрэ.

Салгын күөх от уонна сибэкки сытынан дыргыйара, онуоха мастар быыстарынан күн уотун сардаҥаларынан ыһыахтанар үрүйэ чэбдик сөрүүнэ кыттыһара.

Бу ойуурга араас кыыллар уонна көтөрдөр элбэхтэрэ. Кинилэр хас сарсыарда уһуктаат бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыктанан киирэн бараллара. Мастар ыраахтан тугу көрбүттэрин туһунан сипсиһэллэрэ. Кинилэргэ ону-маны ыраахтан эрэ көрөр  буолбакка, көтөн тиийэн сиһилии сирийэр кыахтаах көтөрдөр кыттыһаллара. Куобахчааннар ойуур саҕатыгар оонньоон айманаллара, тииҥчээннэр мастарынан элэгэлдьиһэллэрэ. Эһэ оҕолорун арҕах туттарга үөрэтэр, ол кэнниттэн өрүс диэки мадьаҥнаһаллар уонна бэркэ табыллан балыктыыллар.Албын саһыл кэрбээччилэри бултаһар, оттон анарааҥҥылар биир хорооҥҥо саһаллар, атын хороонтон быгаллар уонна кинини күлүү гыналлар.Бөрө табыллыбыт булт кэнниттэн лаглайбыт харыйа күлүгэр сытарын сөбүлүүр.Үрүйэҕэ күөх баҕачааннар ким төһө элбэх кыымаайыны тутарыгар айдааннаах күрэх ыыталлар, ол кэнниттэн атыыр мөккүөр саҕаланар. Ол эбэтэр, бу ойуурга кыыл-сүөл олус бэркэ табыллан олорбут.

Ойуурга саамай кылаабынайынан Хаххан этэ — ойуур барыларыттан муударай уонна кырдьаҕас олохтооҕо. Өскөтүн ойуур олохтоохторун ортотугар мөккүөр эбэтэр атааннаһыы турдаҕына киниэхэ тиийэллэрэ, оччоҕо кини ханнык баҕарар дьыаланы сиэрдээхтик, кырдьыгынан быһаарара. Онон ойуур олохтоохторо Хахханы бары убаастыыллара, кини сүбэтин ылыналлара.

Арай биирдэ хаххан атын ойуурга баран аймахтарын билсэргэ санаммыт. Суохпар иллээхтик-эйэлээхтиколоруҥ диэн баран көтөн хаалбыт.

Ойуур олохтоохторо бэйэлэрин күннээҕи дьыалаларынан дьарыктана сылдьыбыттар. Халлаан күннээх уонна куйаас, кыраалан сөрүүн тыа үрэрэ. Кырдьаҕас дууп мас күн оройунааҕы куйаастан киҥинэйэ-киҥинэйэ нухарыйан барбыт. Арай ким эрэ тоҥсуйар тыаһыттан уһукта биэрбит.

– Бу ким тыаһыырый?! – диэн кыйахаммыт дууп ыйыппыт.

– Ити тоҥсоҕой, эһээ дууп! – ыаллыы маска эриэхэ хомуйан букунаһар тииҥчээннэр хоруйдуу охсубуттар.

– Хайа муҥун тоҥсуйуохха сөбүй?! Тук-тук-тук, тук-тук-тук! Тоҥсоҕой баар, туох да туһата эрээри саамай дарбааннаах дьарыктаах! – дууп мөҕүттэр.

Ити тыллары истээт тоҥсоҕой дуупка көтөн тиийбит. Бырастыын гын диир уонна тоҕо тоҥсуйарын быһаарар санаалааҕа да, анарааҥҥыта айаҕын да атар бокуой биэрбэтэх.

– Ыраах көтө тур, манна эргиллимэ! – кырдьаҕас мас уоскуйар санаата суох.

Тоҥсоҕой муударай Хаххантан сүбэлэтиэн сөп этэ даҕаны, анарааҥҥыта ойуурга суох. Ойуур олохтоохторуттан ким даҕаны тоҥсоҕойу өйөөбөтөх, көмүскэспэтэх. Кини тоҥсуурун бары сөбүлээбэттэр эбит. Онон атаҕстаммыт тоҥсоҕой көтөн хаалбыт. Кинини уонна ким да көрбөтөх. Кыһыл бэргэһэлээх көтөрү умнан киирэн барбыттар.

Сотору соҕус кырдьаҕас кыҥкый дууп ыарытыйбыт. Хатан киирэн барбыт, сэбирдэхтэрэ кубарыйан барбыттар. Аттынааҕы мастар эмиэ оччото суох туруктарын туһунан үҥсэргэспиттэр, иинэн-хатан барбыттар. Алдьархай ааҥнаабыт!

Көтөрдөр, кыыллар тыа саҕатыгар мунньахтыы мустубуттар, мастар туохтан ыалдьыбыттарын быһаара сатаабыттар. Бу кэмҥэ төрөөбүт ойууругар Хаххан төннөн испит, ойуур олохтоохторо мустубут сирдэригэр көтөн кэлбит. Онуоха бары былдьаһа-тарыһа ойуурга туох алдьархай ааҥнаабытын туһунан кэпсээбиттэр.

Хаххан мастары көрөн баран эппит:

– Мастары эмтиэххэ наада, буорайаллара буолбут. Хатырык аннынааҕы хомурдуос ааҥнаабыт. Жук-короед! Тоҥсоҕойу ыҥыра охсуохха наада!

Кыыллар төбөлөрүн санньыппыттар, тугу оҥорбуттарын дьэ өйдөөбүттэр. Хаххаҥҥа тоҥсоҕойу ойууртан хайдах үүрбүттэрин кэпсээбиттэр.

– Тууй-сиэ, тугу оҥорбуккутун билэҕит дуо?! –Хаххан санаарҕаабыт. Хаххантан атын ким да көмөлөһөр кыаҕа суох. Кини эрэ өптөөх уһун уонна кытаанах тумустаах.

– Бу сиргэ туох да ордук-хос суох, — диэбит Хаххан. —Биһиги бэйэбит да билбэппитинэн бэйэ бэйэбитигэр көмөлөһөр аналлаахпыт. Үүнээйилэр биһигини отоннорунан, нектарынан уонна да атын астаммыт туораахтарынан күндүлүүллэр, биһиэхэ дьиэ буолаллар, тыынарбытыгар кислород биэрэллэр. Биһиги эмиэ кинилэргэ көмөлөһөбүт, сибэккилэрин буоһатабыт, сиэмэлэрин тарҕатабыт, ыарыыттан харыстыыбыт. Үтүө ыаллартан элбэҕи туһаныахха, ыаллаһыы туһатын туһунан элбэҕи кэпсиэххэ сөп. Бэйэ бэйэбит суох буоллаҕына сатаммаппыт!

– Эһиги тоҥсоҕойу туһата суох диэн быһаарбыккыт уонна үүрбүккүт. Мэһэйдиир эрэ дии санаабыккыт, ону баара, кини аһылык эрэ көрдөөбөт, кини мастарбытын эмтиир ойуур луохтура буолар. Мастарбыт ыарыыттан өллөтөрүнэ, ойуур олохтоохторо бары буорайабыт, алдьархай буолар!

Кыыллар саатан да төһөнү саатыахтара баарай. Ордук ыарытыйбыт кырдьаҕас дууп иэдэйбит. Көтөрдөр тоҥсоҕойу көрдүү үрүө-тараа көппүттэр. Тоҥсоҕой төһө да хомойдор, ойуур олохтоохторугар куһаҕаны баҕарбат эбит. Онон көмөлөһө тиэтэйбит.

Тоҥсоҕой көтөн кэлбит уонна тоҥсуйан киирэн барбыт: тук-тук-тук, тук-тук-тук, тук-тук-тук. Ойуур луохтура икки суукканы быһа үлэлээбит. Онон мастары эрэйдээбит буортулаах хомурдуостары кыайбыт.

Мастар үөһэ тьыыммыттар уонна абыраабыт тоҥсоҕойго сиргэ тиийэ махтаммыттар. Кырдьаҕас дууп хомоппут уонна үүрбүт буруйун бырастыы гынарыгар көрдөспүт, ыарахан ыарыыттан быыһаабытын иһин махтаммыт. Онтон ыла тоҥсоҕой ойуурга олус ытыктабыллаах көтөрүнэн буолбут. Кини тоҥсуура ойуурга кими да кыыһырдыбат.

Бу түбэлтэттэн кыыллар тыыннаах айылҕаҕа бары улахан оруоллаахтарын, ким даҕаны туһата суох буолбатаҕын туһунан дьоһуннаах үөрэх ылбыттар.

Софья Бардухинова,

7 саастаах,

Мииринэй к.,

Саха өрөспүүбүлүкэтэ