Остуоруйа кудуга

Былыыр-былыр, түөрт миллиард сыл анараа өттүгэр Улуу Куйаарга Сир-Айыы кыыс төрөөн-үөдүйэн тахсыбыта үһү. Кини бэйэтин Меркурий, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон уонна Венера диэн ини-биилэриттэн, аҕастарыттан-балыстарыттан эйэҕэс-сайаҕас, көрдөөх-нардаах майгытынан ураты эбит.

Ини-биилэр тоҥкуруун майгылаахтара, кинилэртэн эбэтэр тымныынан суойара, эбэтэр уотунан хаарыйара. Оттон балта Венера туспа бүгэрин, чуумпу-нуһараҥ туругу сөбүлүүрэ. Онон Сир-Айыы бэйэтин арахсыспат аргыһын Ый-кыыһы олус диэн таптыыра, кинини кытта миллиардынан сыллар усталарыгар “иннэлээх сап курдук” арахсыбакка кэллилэр.

Сүүһүнэн сыллар усталарыгар Сир-Айыы сыыйа-баайа аҕыс иилээх-саҕалаах дойдулаах, томтор тулалаах алаастардаах, өлбөт-мэҥэ уулардаах кэрэ кыыска кубулуйбут, олорго бэрт судургу тутуллаах араас протобионт харамайдартан саҕалаан, Өркөн өйдөөх киһиэхэ тиийэ үөскээн тахсыбыттар. Улуу Куйаарга бэрт ыраахтан кини иэнигэр сүүнэ улахан халлаан күөҕэ чоҕурдар — акыйааннар уонна муоралар, от күөҕэ иэннэр — кураанах сирдэр, үрүҥ бээтинэлэр — муус уонна хаар сабыылаах куйаардар бааллара көстөрө. Хаһан эрэ от күөҕэ иэннэр силбэспиттэр уонна Пангея диэн ааттаах суперконтинент үөскээбит. Ол эрэн кэм-кэрдии аастаҕын аайы Пангея аа-дьуо тус туһунан континеннарга арахсыбыт. Күн уотуттан уоҕурар атмосфера, акыйааннар уонна материктар бэйэ бэйэлэригэр дьүөрэлии дьайсар буоланнар аан дойдутааҕы климат олоҕурбут, сир ураты үрдэ үөскээбит. Сир ньууругар чугаһаатахха араас балаһалары көрүөххэ сөп: ойуурдар, саванналар, хонуулар, туундаралар, хайалар, олорго эгэлгэ үүнээйилэр, кыыллар уонна харамайдар. Дьэ, маннык таабыннардаах кэрэ кыыс этэ – Сир-Айыы!

Сир-Айыы кэрэ эрэ буолбатах, олус үтүө санаалаах кыыс этэ, онон бэйэтигэр барыларын олохсуппута – быыкаайык вирустартан саҕалаан, сүүнэ динозаврдарга тиийэ. Кини барыларын туһугар кыһаллара, тыыннаах айылҕа 4 саарыстыбатын бэрэстэбиитэллэрин барыларын бүөбэйдиирэ, араҥаччылыыра: үүнээйилэри, кыылы-сүөлү, тэллэй аймаҕы уонна бактериялары. Балар бары бэйэлэрин айылгыларынан, Сир үрдүнээҕи эриэ-дэхси туругу кэспэккэ олороллоро. Ол саҕана “бөх-сах”, “кирдээх уу” уонна “кирдээх салгын” диэн өйдөбүллэр букатын суохтара.

Манан остуоруйа бүппэт. Хас да миллиард сыл кэнниттэн Сиргэ атын көрүҥ үөдүйбүтэ — Өркөн Өйдөөх киһи. Кини баар буолбутун кэннитэн 100 сыл иһигэр хамсыыр-харамай биир көрүҥэ Сир үрдүттэн букатыннаахтык симэлийэрэ, оттон кэлиҥҥи уон сылга биир күн иһигэр 100-кэ тиийэр араас көрүҥ суох буолар. Маннык өлүү-сүтүү биричиинэтинэн Киһи буолар. Кини аһылык, түү, тирии, муос туһугар бултаары хамсыыр-харамай олохсуйбут сирин урусхаллыыра. Кэлин кыыл-сүөл өлүүтүн-сүтүүтүн тэтимэ тыһыынчанан төгүл түргэтиирин курдук планетаны киртиппитэ! Орто дойдуттан туур, муора ынаҕа, көһө сылдьар холууп, кыната суох гагарка уонна да атын көрүҥнэр сүппүттэрэ.

Хаһан эрэ ойуурдар кураанах сир чиэппэриттэн ордугу сабардыыллара. Күн бүгүн алдьархайдаах тэтиминэн аҕыйыы тураллар. Уруккута түҥ ойуурдар туох да үүммэт кураанах куйаардарыгар кубулуйаллар. Аны ирбэт тоҥу харыстыыр хотугу тайҕаҕа куттал суоһаата.

Эбэтэр углекислай гаас таһыма үрдээн “парник эффегэ” үөскүүр, эбэтэр озон дьөлөҕөстөрүнэн тыыннаах килиэккэлэри сууһарар ультрафиолет сардаҥа суоһуур, эбэтэр кислота ардахтар түһэллэр, эбэтэр киһи-аймах бөҕүттэн-саҕыттан хайалар үөскүүллэр.

Уопсастыба цивилизация төһөнөн сайдар даҕаны, соччонон тулалыыр эйгэни алдьатар. Сир-Айыы күөнүгэр, этигэр-сиинигэр баас бөҕө сыххарда, искэн бөҕө тэнийдэ. Сир-Айыы ыарытыйда.Көрдөөхтүк оонньообот, лыҥкыначчы күлбэт буолла. Ону кытта Сиргэ араас катаклизмнар уонна апокалипсистар суоһаатылар.

Киһи Сир-Айыыны хайдах үтүөрдэр туһунан толкуйдуур, онуоха дьаныһан туран үөрэнэр буолла. Кини кэмниэ кэнэҕэс Сир ийэни чөл хаалларар суолу тобулла, кинини харыстыыр буолла. Ол эрэн Өркөн Өйдөөх киһи сорох бэрэстэбиитэллэрэ кини идиэйэлэрин ылымматтар, утараллар, үтүө холобуру батыһыахтарын баҕарбаттар. Бу – барыс ылар эрэ туһугар сылдьар Айылҕаны туһанааччы Киһи.Ону кытта айылҕаҕа сыһыан быраабылаларын тутуһуон баҕарбат Экограмотей-Киһи.

Биирдэ кинилэри кытаанахтык накаастаары гыммыттар. Ол эрэн ойуур кыыллара кинилэри аһыммыттар уонна гуманнайдык, үөрэтэр кэриэтэ накаастабылы тобулбуттар. Тайҕа хаһаайына Мишка эппит:
– Биһиги ойуурга баар экологияҕа аналлаах лааҕырбытыгар идьиэххэйиҥ.
– Биһиги эһигиттэн үөрэниэхпит суоҕа, эһиги кыылларгыт, онон тугу да билбэккит, — диэбиттэр Айылҕаны туһанааччы уонна Экограмотей.
– Айылҕа бастыҥ учуутал, кини кимнээҕэр да ордук билэр, — диэн эһэ муударайдык хоруйдаабыт.

Дьэ, кинилэри лааҕырга айылҕаҕа эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһарга, кыыллары уонна үүнээйилэри харыстыырга үөрэппиттэр.Онон лааҕыртан төннөн бараннар кинилэр айылҕаны харыстыыр, онуоха дьоннору үөрэтэр буолбуттар. Дьэ, ити курдук кинилэр дьиҥнээх экологтар буолбуттар.

Хас да сыл ааспыт... Салгын ырааһырбыт, уу салгын курдук дьэҥкир буолбут. Үүнээйилэр ордук көҕөрбүттэр, оттон кыыллар ордук дьолломмутар. Сир-Айыы мэлдьи күлэр-үөрэр буолбут, бааһа-үүтэ оспут. Ону кытта бары ойуурдар туох баар бөхтөн-сыыстан соҕотохто, чыпчылыйыах түгэнигэр ыраастаммыттар диэн сурах баар. Ону Сир-Айыы бэйэтин алыбынан оҥорор дэһэллэр. Оннук дьиктини сорохтор итэҕэйбэттэр. Остуоруйа манан бүтэр, истибиккэ улуу хайҕал!

Айлана Адамова,
5 кылаас,
Бөтүҥ с.,
Амма улууһа,
Саха өрөспүүбүлүкэтэ