Остуоруйа кудуга

   УРАТЫ КҮН

Ураты күн

Миисиккэ уһуктан,оронугар олоро биэрдэ. Сырдык чачархай баттаҕын тарбанна,хараҕын хастаат,түннүгүнэн таһырдьаны көрөн мичээрдээтэ. Күн да күн буолбут. Бэҕэһээ эрэ былыттаах,саппараҥ күн этэ. Ону бүгүн чэмэлкэй күн көрөн мэлдьэһэн кэбиспит.

Уол үөрэн -көтөн хоһуттан куукунаҕа кэлбитэ,ийэтэ остуолга бүк түһэн утуйа олорор эбит. Ону көрөн хомойон,тута мичээрэ симэлийэн сүтэн хаалла. Остуолга кураанах арыгы бытыылкалара биһиги эрэ манна кылаабынайдарбыт дэспит курдук кэчигирэһэн тураллар. Остуол муҥунан кирдээх иһит-хомуос өрөһөлөммүт. Миисиккэ сэрэнэн сибигинэйдэ:​ “Ийээ,ийээ тур,сарсыарда буолла”- диэхтээтэ. Аҕатын баран көрбүтэ,оронугар суоҕа, ол аата эмиэ ханна эрэ “эбинэ бардаҕа” диэн уол өрө тыынна.

Ийэтэ киһи эрэ буоллар,уһугунна. Салҕалас буолбут илиитинэн сууйуллубатаҕа ырааппыт чаанньыктан ууну киллиргэччи истэ.​

-Миисиккэ, бар маҕаһыынтан иэс "Доширакта" аҕал эрэ, аччыктаан аҕай турдум, - диэтэ.​

-Ийээ, эн билэҕиҥ бүгүн туох күнүн? - диэн уол ийэтин утары көрөн туран ыйытта.

-Туох күнэй? - диэн ийэтэ улахаҥҥа уурбатах курдук бэйэтиттэн төттөрү ыйытта.

- Бүгүн - мин төрөөбүт күнүм дии, - ​ уол хараҕын уута бычалыйан таҕыста, ситэ саҥарбакка эрэ ааны хайа быраҕан тахсан барда.

Күүлэтин таһыгар муннукка саһан туран, кыһыытыттан ытаан сыҥсыйда. “Номнуо умна охсубут, бэйэтэ эрэ эппитэ төрөөбүт күҥҥүн ылыахпыт, оҕобор ас астыаҕым, доҕотторгун ыҥыраар диэн”,- дии саныы-саныы өссө тэбиэһирэн уйа-хайа суох марылаччы ытаата.​ Хайыа баарай, сотору кэминэн уоскуйан тыын ылан, халыйбыт хараҕын уутун туора-маары соттоот, маҕаһыыҥҥа иэс көрдүү барда. Маҕаһыыҥҥа уун-утары аҕатын көрсө түстэ. Бадаҕа, “сокууска” ыла турар, сирэйэ-хараҕа турбута сүрдээх. Уолун көрөн соһуйбута буолла, төбөтүттэн имэрийдэ.

​-Хайа Миисиккэ, туохха кэллиҥ?

- Ийэм "Доширакта" ылан кэл диэбитэ.

- Нохоо, ытаатыҥ дуо?

- Ээ, суох, саҥа утуйан турдум, - диэн албыннаан кэбистэ.

Итинэн кылгас кэпсэтии​ түмүктэннэ. Аҕата буолуохсут бэйэтин курдук урдустары булсан, массыынанан барда. Уолун төрөөбүт күнүн оннооҕор ийэтэ умнубут буоллаҕына, ама кини өйдүө дуо?

Маҕаһыын атыыһыта Миисиккэ иэс көрдөһө кэлбитигэр тимир-тамыр курдук туттан: “Иэскит наһаа элбээтэ, хаһан төлүүгүт?”- диэн кыыһырда. Уол аҕатыгар биир да тылы быктарбакка гынан баран, киниэхэ кэлэн тыл ыһыгынна. Уол кирих-хорох тутунна, ийэтин сакааһын ылаат да, дьиэтин диэки тэбиннэ.

Миисиккэ маҕаһыынтан кэлбитэ, ийэтэ хайыы үйэ иһэ олорор эбит.

- Ээ, оҕом, бүгүн төрөөбүт күнэ, ас астыаҕым, олох үчүгэй буолан эрэбин.​ Билигин Каачаттан иэс ылыам уонна ас атыылаһыаҕым, - диэн баран уолун төбөтүттэн имэрийээри гыммытыгар уола кыыһыран киэр хайыста.

- Наадата суох, тоҕо иһэ олороҕун, соруйан да? Маннык​ сылдьаҥҥын кыайан бырааһынньык оҥорбот буоллаҕыҥ дии.

- Өссө көр да маны, сиртэн да быкпакка сылдьан ийэтин кытта этиһэр. Эн төрөөбүт күҥҥүнэн иһэ олоробун буолбатах дуо!? - диэн кыыһыран умайыктана түстэ.

Уол хоһугар киирэн аанын саптан кэбистэ.​ Төлөпүөнүн көрбүтэ, доҕотторо Сережа, Никитка эрийбиттэр.​ “Хата төрөөбүт күммүн саныыр, билэр дьоннор бааллар эбит дуу” диэн эгэ-дьаҕа буолла, санаата көтөҕүлүннэ. "День рождения,​ грустный праздник" диэн ырыаны​ хаһан эрэ​ истэн ылбыттаах.​ ​Кырдьык даҕаны, төрөөбүт күн наһаа да хомолтолоох күн, бэйэбин өйдүөхпүттэн биирдэ даҕаны доҕотторбун ыҥыран төрөөбүт күннээбэтэх​ эбиппин. Уол ити санаатыттан ордук харааһынна. Бырааһынньыктар, көннөрү да күннэргэ бэлиэ түгэннэр төрөппүттэрэ арыгылыылларыгар мэлдьи сылтах эрэ буолаллар. Ол иһин буолуо, тоҕо эрэ, улаатан истэҕин аайы бырааһынньыктары абааһы көрөрө элбээтэ. Төлөпүөнүн ылан доҕотторугар эрийиэх курдук буолан иһэн: “Арааһа төрөөбүт күммүн ыйыталаһаллар быһыылаах, туох диэхпиний?”- дии санаата да эргим -ургум тутан көрөн баран төттөрү элээрдэн кэбистэ.

Хоһуттан тахсыбыта, ийэтин “суола сойбут”.​ Остуол турбутун курдук,​ кирдээх иһитинэн туолан баран,​ турар. Уол​ ону көрүмээри уонна санаатын аралдьытаары таһырдьа таҕыста. Дьиэтин таһыттан баттатан баран​ ханна барыан сөбүн​ толкуйдуу турдаҕына, таһынааҕы​ ыала​ Дьэкиим оҕонньор ыҥыран ылла.​

-Тоойуом, миигин кытта илим көрсө барсыаҥ дуо?​ Оттуур сирбэр илиммин үтэбин. Сааһыран илиим таба туппат буолла, тыыбын эрдэн көмөлөһүөҥ этэ, - оҕонньор уолу кыра эрдэҕиттэн билэр буолан, санаатын таба таайда. Уол үөрүүнү кытта сөбүлэстэ.

-Дьоҥҥуттан баран көҥүллэт.

- Сөп, билигин ыйытан кэлиэм, - диэтэ эрээри, уол кимтэн көҥүллэтиэн билбэккэ кэтэҕин тарбанна. Дьиэтин таһын көрө сатаата да, дьоно чугас эргин көстүбэттэр.​ Синим биир диэтэ да, оҕонньорго тиийэн “көҥүллэттим” диэн эппитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Оҕонньордоох уол оҥостон, өйүөлэнэн тыраахтардарыгар олорон бардылар.

Бэҕэһээ күнү быһа ардаабыт буолан, суол-иис мөлтөх. Ол да буоллар, Миисиккэ ис-иһиттэн олус астына иһэр. Өр-өтөр буолбакка Дьэкиим оттуур алааһыгар кэллилэр. Көтөр-сүүрэр саҥата, аһыҥа сырдыргыыра, күөлгэ балык оонньуура хайдахтаах да бэйэлээх сылайбыт, хомойбут киһини сылаанньытар дьикти абылаҥнаах. Сиэркилэ ньуурунуу мэндээркэй күөлгэ күн уота түһэн, үрүҥ көмүс долгуннар кылабачыһа сырсаллар. Сир симэҕэ сибэккилэр уолу көрөн, үөрбүт-көппүт курдук тыалга үҥкүүлээн ылаллар. Көҕөрбүт-наҕарбыт аар хатыҥ лабааларынан далбаатаан айхаллыы тоһуйда.

Күөллэригэр киирэн илимнэрин көрбүтүнэн бардылар. Көмүс хатырыктаах иҥнэ сатаабыт,биэдэрэлэрин муҥунан баһаам элбэҕи хомуйан таһаардылар.

Миисиккэ үөрэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирэстилэр. Дьэкиим бэрт элбэх саҥалаах оҕонньор. Биир кэм кэпсии олорор, ол быыһыгар уолу хайдах тыыны эрдэргэ үөрэтэр.​ Миисиккэни төрөппүттэрэ хаһан даҕаны айылҕаҕа илдьэ сылдьыбатах буоланнар, уолга бу барыта сонун, саҥа этэ.

Олоҕун устата элбэҕи көрбүт-билбит кырдьаҕас айылҕаҕа сылдьан туох дьиктигэ түбэспитин туһунан элбэҕи сэһэргиир. Урут оҕо сырыттаҕына аҕата кинини эмиэ илимҥэ, муҥхаҕа илдьэ сылдьара үһү. Маҥнайгы булдун, бастакы көҕөнүн хайдах өлөрбүтүн туһунан кэпсиир.

- Аҕам миигин мэлдьи бэйэтин кытта араарбакка илдьэ сылдьара, муус ылыытыгар,маска,булка буоллун барытыгар. Оннук биирдэ эн саҕа сырыттахпына ыам ыйыгар куска тахсыбыппыт. Мончууктарбытын түһэртээн баран​ дурдаҕа кустары кэтии сыппыппыт. Мин​ түүн олус утуктаан,ол эрээри маҥнайгы сааланыым буолан, долгуйарбыттан тулуһа сатыы олордум. Арай чуумпуга эмискэ кынат тыаһа өрө сапсыйан кэллэ онуоха аҕам сибигинэйэн кустар түстүлэр диэтэ. Көрдөхпүнэ алта-сэттэ кус түспүт этэ. Кустарбытын кыҥыы-кыҥыы иккиэн тэбис тэҥҥэ ыппытынан бардыбыт. Аҕам иккини охторбута, онтон мин биири халлааҥҥа өрө көтөн истэҕинэ халбыйан түһэрбитим. Ол куһум ууга түспүтүгэр олус үөрүүм үрдэлэ суох этэ. Көрдөхпүнэ, мин бэйэм өлөрбүт куһум атын кустарга холоотоххо, саамай эмис, тупсаҕай көрүҥнээҕэ, - диэн оҕонньор маҥнайгы булдун туһунан санаан, хараҕар үөрүү​ кыыма биллэн ааста.​

Туораттан билбэт киһи, бука, эһээ сиэнинээн сылдьаллар диэх эбиттэрэ буолуо.​ Дьэкиим​ бэйэтин оҕолоро улаатан баран хаалбыт буоланнар, оҕонньор​ бу Миисиккэ уолу аһына, сөбүлүү көрөрө. “Хаарыан оҕону бу сордоон” диэн хомойо саныыра. Биирдэ уол ийэтин сэмэлээн саҥаран көрбүтүгэр дьахтар саба саҥаран кэбиспитэ, "бэлэһигэр биэс иннэлээх" диэн итини этэн эрдэхтэрэ.​

Миисиккэ айылҕаҕа тахсан санаата көнньүөрэн дьиэтигэр баар кыһалҕатын барытын умунна, санаалыын чэпчээтэ. Илимнээн баран, алааһы кыйа​ үүммүт кытарчы буспут хаптаҕаһы үргээтилэр. Дьэкиим оҕонньор уолга​ иитэн-аһатан олорор айылҕабытын харыстыахтаахпыт диэн үөрэтэр-такайар. Оннук гынан кэпсэтэн-ипсэтэн күннэрэ ырааппытын өйдөөбөккө да хааллылар. Үөрэн-көтөн аны өссө даҕаны бу маннык кэлэр буолуохпут диэн, кыра тыраахтардарын собуоттаан бөһүөлэккэ туруннулар. Халлааннара арыый сөрүүтүйэ быһыытыйда, төннөллөрүгэр өлүү түбэлтэлээх, ардах​ курулаччы кутан барда. Ол баран иһэн оҕонньор кыайан салайымына,​ аппаҕа түһэн хааллылар. Кыайан тахсыбакка эрэй бөҕөнү көрө сырыттылар.

Миисиккэ ийэтэ дьэ онтон-мантан иэс көрдөһөн дьиэтигэр кэлбитэ, дьиэтэ иччитэх көрүстэ. Тэмтээкэйдээн ыла-ыла нэһиилэ өрө тыына-тыына ас астыыр айдааныгар түстэ. Ылан эбии иһиэх эбит даҕаны, ким да эбии харчы биэрбэтэх буолан, санаата сайҕанан​ эрэр. Ас бөҕөтүн астаан, дьиэтин-уотун хомунан баран, Миисиккэтин кэтэһэ олордо. Уола кэлбэтэ, чаас ыраатта. Ардах ыаҕастаан уунан кутан эрэр. Өссө эбиитин этиҥнээх, чаҕылҕаннаах. Хоһугар киирэн көрбүтэ, уола төлөпүөнүн да ылбатах. Дьахтар өйүгэр араас санаа киирэн барда.

«Оҕом сыыһын, чыычаахпын, хомоппуппун, бүгүн төрөөбүт күнүгэр. Кини хаһан даҕаны миигиттэн бу маннык барбат этэ. Төһө даҕаны "аһаатарбын", оҕом мэлдьи аттыбар баар буолар этэ эбээт. Ол бэйэтэ,миигиттэн хомойон, барбыт», - ийэ, киһи эрэ буоллар, уолуйан, куттанан киирэн барда. Долгуйан төттөрү-таары хаамыталаата, ханна да барыах-кэлиэх сирин булбата. Устунан ытаан ылла, ол быыһыгар​ уолун чугас доҕотторугар Никиткаҕа, Сережаҕа эрийдэ, билбэппит диэнтэн атыны истибэтэ. Дьахтар уйатыгар уу киирдэ. Оннук дьиэтин иһигэр аймана олордоҕуна киэһэ 11 саҕана уола Миисиккэ киирэн кэллэ.

Дьиэтигэр таҥаһа-саба сытыйан, тоҥон​ киирбитэ, били толору кирдээх иһиттээх остуола ас бөҕөлөөх көрүстэ. Дьиэ иһэ ыраас, сылаас, минньигэс ас сытынан толору. Уол үөрүүтүттэн, хараҕа көрөрүн итэҕэйбэккэ биэдэрэлээх толору балыгын мүлчү тута сыста.​ Сэрэнэн​ балыгын уонна хаптаҕастаах ыаҕайатын муостаҕа уурда. Ону истэн ийэтэ хостон тахсан кэллэ. Ытаабытын, санаарҕаабытын, ыксаабыт хараҕын кистии-кистии уолугар сүүрэн кэлэн сүүһүттэн, оройуттан сыллаа да сыллаа буолуталаата.

-Миисиккэ, оҕом, миигин акаарыны, бырастыы гын, көрдөһөбүн... - диэн тобугар түһэн ытамньыйа олордо. Миисиккэ бу ураты күнү, төрөөбүт күнүн, аны хаһан да умнуо суоҕа.

​Анна Колосова