Остуоруйа кудуга

Киһи оҕо сааһыгар хаар сыта хаһааҥҥытааҕар да күндү... Саҥа дьыл иннинэ, иккис чиэппэр бүтэһик уруогун кэнниттэн, хайдах курдук сыттааҕый!  Лаампа уотугар уруок, иннигэр каникул күүтэр, уон икки уһун да, кэрэ да күннэр!

Арай оскуолаттан кэлэн иһэн саныыбын: “Аата элбэҕин – уон икки күн... Бастаан үс күн ааһыа. Үс күн иһигэр тугу гыныахха сөбүй, өйүм хоппот. Эрээри бу баара суоҕа үс эрэ күн, иннибэр өссө букатын тоҕус күн, үс төгүл элбэх!”

Тоҕустан үһү түҥэтэрбиттэн икки мүнүүтэни быһа дуоһуйа истим. Онтон өссө үс күн ааһыа... Суох, икки күн. Үс күн аастаҕына номнуо аҥаара буолар...

Иккис чиэппэр уһун унньуктаахтык устубута. Бүтэһик икки нэдиэлэ ордук ыараханнык ааспыта: оҕолор иккилэрин көннөрбүттэрэ. Өйүм-санаам эмиэ оскуолабар, кылааспар төннүбүтэ. Онно туһаан уонна кэпсиирэ хаалбыттара, бастакытын биир тардыынан, оттон иккиһин иккинэн тардаҕын...

Буоллун, буоллун – иннибэр уон икки иллэҥ күннээхпин. Билигин минньигэс сыттаах, сылаас дьиэбэр тиийиэм. Ыскааптан Андерсен остуоруйаларын ылан ааҕыам. Баҕар биир чаас, баҕар икки... ону дьэ бэйэм билэбин...

Намылыйан туһэр хаары тылбынан тоһуйа-тоһуйа иннэ дии саныы испитим.

Дьиэбэр кэлээт, саарпыкпын субуйа тардаат, балачча истээх суумкабын ыраах муннукка элээртим. Ол кэннэ Андерсеммын ыллым.

 “Тымныы Хотун уолу сыллаабыта, уол сүрэҕэ мууһуран хаалбыта...”

Тэлгэһэбин өҥөйдүм. Түннүк нөҥүө, остуоруйа курдук хаар туһэр. Көпсөркөй хаар саҥата суох кылбааран көстөр. Дьэ ... ити хаар билигин Тымныы Хотун буола түһүө... Түннүк арааматыгар түспүт бөдөҥ хаары хас эмэ сөкүүндэни быһа одууулаатым.

Арай аллараа көрбүтүм - сүрэҕим нүөлүйэн ылла: остуолум анныгар харыйа оонньуурдаах дьааһык турар.

Кинигэбин саба баттаат, көрүдүөргэ ойон таҕыстым, хатаммыт хоспох аанын быыһыгар сыһынным. Онно дьиэ үрдүгэр тиийэ күөх төбөтүн төҥкөтөн, харыйа турара. Мин өр таалан харыйа сытыы инньэтин, сибиһэһэй сымала сытын ыймахтыы турбутум. Сөп буолуохпар диэри көрөн баран төннөөрү гыммытым да туох эрэ чаҕылыйбытыгар хараҕым хатанна. Таҥас ыйыыр быаҕа муус чопчу ыйаммыт. Муус чопчуну салыыр дьолтон ама туох кэлиэй?

Аһары үлүһүйэммин, ыксааммын көрүдүөргэ ийэм тахсыбытын өйдөөн көрбөтөхпүн даҕаны.

— Тугу гынаҕыный? – хаһыытаата ийэм. – Соторутааҕыта эрэ үтүөрбүтүҥ дии. Эппит тылгар инник тураҕын дуо?

— Аны хаһан даҕаны инник гыныам суоҕа! – Туох баар күүспүнэн муус чопчубун аллараа бырахтым.

— Хаста сүүстэ этэҕиний? – ийэм тохтообот – Киһи тылын олох истибэт буолбуккун. Бырааһынньыккын бэйэҥ бэйэҕэр буортулаатыҥ: аны дьиэттэн быкпаккын...

Аргыый аҕай хоспор киирдим. Түннүк нөҥүө хаар түспүтүн курдук түһэр...

Дьэ бүттүм, каникулу быһа дьиэҕэ хаайтарыы!..

Доҕотторбунаан кириэппэс тутуохтааҕым... Хайыһардыырым? Каток? Оттон каток?! Оо дьэ, тоҕо? Тоҕо? Тоҕо маннык буоларый? Тоҕо улахан дьон оҕолору эрэйдииллэрий? Тугу гыммыппар? Арааһа кинилэри Тымныы Хотун сыллаабыт быһыылаах?

Чэ буоллун! Бэйэлэрэ кэһэйиэхтэрэ. Дьэ кэһэйиэхтэрэ эбээт! Харандаас уонна кумааҕы ыла тартым. Куукунаттан иһит тыаһа иһиллэр, ийэм ас астыыр. «Ийэ, миигин хайдах курдук хомоппуккун сатаан этэр кыаҕым суох, - суруйдум. – Ийэ, миигин таптаабат эбиккин. Ол иһин олох олоруохпун да баҕарбаппын, дьиҥэ төбөн ыалдьарын биллэрбин даҕаны. Мантан ыла эйигин ким да хомоппот буолуо».

Хараҕым уунан туолла. «...Куукула театрыгар илдьиэх буолбуккут ыраатта даҕаны, аны хаһан да барбаппыт. Миигинэ да суох баран көрөөрүҥ...»

Ийэлээх аҕам кубарыйан хаалбыт сирэйдээх театртан тахсан иһэллэрэ харахпар бу көһүннэ. Аҕам баттаҕа маҥхайбыт. “Үчүгэй да остуоруйа! – диир кини. – Вадикпыт биһигинниин көрбүтэ буоллар! (Үөһэ тыынна). Оҕом сыыһа. Барытыгар мин буруйдаахпын. Гречка хааһытын күүспүнэн сиэтэ сатыырым, муннукка туруорарым...”

“Миигин уоскута сатаама, - ийэм аргыый этэр,- тоҕо инник быһыыламмытын билэбин”. “Тоҕо?”. “Муус чопчуттан сылтаан... оо эрдэ билбитим буоллар!”. Билбитэ буоллар... Ытамньыйан бардым. “Ийэлээх аҕам, быраһаайдарыҥ! Үһүс чиэппэргэ баҕар туйгун үөрэнээччи буолуохтааҕым...” Уонна хараҕым уута сүүрэ-сүүрэ суруйдум: “Ытыыбын, эрээри кистиибин”.

Уоскуйа түһээт, уруккуттан санаабыт эрэйдээх-буруйдаах толкуйбун толорорго дьулустум. Суругум аллараатыгар киһи чөмчөкөтүн уруһуйдуурга сананным.

Уустук буолсу. Тургэн соҕустук харах оҥхойун ойуулаатым. Биирэ икки төгүл улахан буолла. Чэ оннуга өссө ордук. Тиистэрин уруһуйдуур өссө уустук эбит. Эчи элбэҕин. Үлэм түмүгүн өр сыныйан көрдүм, дуоһуйбутум сүрдээх. Астык чөмчөкө! Арай сыҥааҕын кыччаттахха...

Харандааспын уһуктуур түбүккэ түстүм. Биир – стружка, икки -  стружка, үс... Алҕас бириитибэ тарбахпын быһа ааста, хаан таммаҕа чөмчөкөҕө түстэ.

Сурукпун бүтүннүү хаанынан соттум, чөмчөкө аттыгар хаан саамай улахан бээтинэтин аттыгар кичэллэн суруйдум: “Вадик хаана”

Уонна дьэ уоскуйдум даҕаны. Ыскааппын көрдүм, онтон остуолбун, дьыбааҥҥа чугаһаатым. Бу аата малбын кытта быраһаайдаһабын.

Дьыбааммыт эргэ буолан олордоххо хачыгырыыра. Ол тыаһын өссө истиэхпин баҕараммын, дьыбааммар олордум. Хаста даҕаны төхтөрүйэн турдум-олордум.

Тургэн соҕустук хос иһинээҕи малы-салы эргиччи көрөммүн сонньуйан ыллым.

Ама туох даҕаны хаалбатаҕа буолуо дуо? Орон аннын өҥөйдүм – кураанах... Тугу гыныахпын билбэккэ, саараҥныы турдум. Эргийэ биэрээт, куукуна диэки хаамтым – урукумуонньугу көрөөрү. Оттон төрөппүттэрим? Өссө улаханнык буруйдаах курдук сананыахтарын баҕардым. Ол иһин муостаны сиппийбитинэн бардым.

Киэһэ буолла. Аҕам кэлэн, киэһээҥҥибитин аһаатыбыт.

— Тыый, бүгүн дьиэбит тугун ырааһай, муостаны эн сиппийдиҥ дуо?-аҕам ыйытта.

— Суох, мин буолбатах,-диэтим.

Мин сиппийбиппин ким даҕаны билбэтин дии санаатым. Хас даҕаны сыл ааспытын кэннэ биирдэ сэрэйдиннэр.

— Ээ туох диэн эттэхпиний, - диэтэ аҕам, - арба эн этитиитэ суох хамсаныаҥ баара дуо?

Иннэ диэҕэ дии санаабытым...

— Аҕаа, күөх сибэккилээх араҕас чааскыны өйдүүгүн? Көрдөөбүтүҥ аҕай. Ону мин алдьаппытым...

Аҕам итэҕэйдэ:

— Иннэ дии санаабытым. Барытын алдьата сылдьар оҕо баар!

Ойон тураммын таҥна бардым. Аан айаҕар ийэм көһүннэ:

— Хайа бу ханна бардыҥ?

— Билигин... сотору киириэм...

Кумааҕыга сууламмыт сурукпун сүр үлүгэрдик ороотум да остуол кырыытыгар уураат, сүүрэн таҕыстым.

Номнуо хараҥарбыт. Ампаар күлүгэр састым. Олбуор тугэҕэр сыгынньах лабаа быыһынан биһиги дьиэбит түннүгэ күлүмнүүр. Арааһа аахтахтара.

Эмискэ түннүк үөлэһэ аһылла биэрдэ.

— Вадик! – ийэм ыксаабыт куолаһа иһилиннэ. Мин тыыммын хаайдым.

— Вадик! – аҕам хаһыытаата.

“Хойутаатыгыт, аһары хойутаатыгыт”,- диэн санаа өйбөр күлүм гынна.

— Вадик! – ийэм өссө улаханнык хаһыытаата.

— Дьиэҕэр киир! – аҕам сэрэнэн эттэ.

— Вадик!! – иккиэн хаһыытаатылар.

Былаат хостооммун айахпын бүөлээтим. Былааным судургу – тыыммын хаайан өлүү. Онтум уустук буолан биэрдэ, ол иһин кэмиттэн кэмигэр былааппын ыламмын, омуммар-төлөммөр, салгын бөҕө эҕэрийэбин. Кэмниэ-кэнэҕэс түннүк үөлэһэ сабылынна, былааппын кистээтим.

Уонча мүнүүтэ ааста. Эрэйи-буруйу оҥорон бараммын, аны долгуйан бардым. Тоҕус чааска утуйааччым. Дьиэбэр киириэх да баара. Хайдах киириэхпиний?  Баччалаах сурук кэннэ! Арай миигин быыһаабыттара буоллар.

Дьиэ аана хачыгыраата, хараҥаҕа ийэлээх аҕам күлүктэрэ көһүннэ. Тула өттүлэрин эргиччи көрөллөр, олбуор иһин кэрийдилэр эрээри, тоҕо эрэ ампаары тумналлар. Муннуктан төбөбүн быктардым. Өйдөөн көрбөтүлэр. Курданарбар дылы быктым. Көрөн да бэрт! Аҕам олбуор биир муннугар тиийэн талах быыһын чинчийэ сырытта.

— Һуу! – өрө тыынным. Туһата суох.

— Һуу!!

Дьонум чиккэс гынаат, мин диэки хайыстылар. Ампаарбыттан түргэн үлүгэрдик тахса оҕустум.

— Ханна сырыттыҥ?!

Дьиэбит диэки хаамтыбыт.

Хоһум сып-сырдык. Төбөбүн умса туттан, соммун уста сатыы турдум. Хааспын төрдүһүннэрэ-төрдүһүннэрэ тулабын көрбөккө буола сатаатым. Онтон тулуйбаккабын эргиллэн көрбүтүм: остуолга оонньуурдаах дьааһык турар.

Сордоох да сон... Илиим сиэхпэр букатын да иилистэн хаалла. Арааһа ыксаатым аҕай быһыылаах. Ол ыккардыгар аҕам харыйабытын хос ортотугар соһон эрэр эбит.

— Куттанымаҥ,- диэтим, - куттанымаҥ, төттөрү толкуйданным...

 

Марк Тарловскай

Нуучча тылыттан Наталья Григорьева тылбааһа