Остуоруйа кудуга

-Лиипэп!

Иһийэн олорбут Боря уол паартатын хаппаҕын арыйан дневнигын көрдөөтө. Быыһанар суол син биир суоҕун, уруок бүтэрэ өссө да ырааҕын билэ-билэ суумкатын хаһыспыта буолла. Кэмниэ-кэнэҕэс турда, түннүк диэки хайыста.

Бары учуобунньуктарын үрдүгэр түстүлэр. Учуутал сурунаалга бэрт үөрүйэхтик иккини туруоран кэбистэ уонна атын оҕону ыҥырда. Кылаас иһэ биирдэ иһийэ түстэ. Ким эрэ кинигэтигэр картаны көрбүтэ буолла, ким эрэ паартаны хаадьаҥнатта, оттон ким эрэ көннөрү дуоһуйбут, астыммыт сирэйдээх сынньана олордо. Учуутал буоллаҕына, туох да буолбатаҕын курдук, паарта икки ардыларынан хаамыталыы сырытта, тугу эрэ саҥарар, оннооҕор үөрэн ымах гынар. Ол эрээри бу урукку курдук истиҥэ суох мичээр Боряны тымныынан хаарыйда. Саатахха учуутал бэйэтэ да уларыйан, атын баҕайы. «Сылайдыгыт дуо?.. Чэ буоллун, сотору сынньаныаххыт,»- диэбитэ Боряҕа сыһыана суохтук иһилиннэ.

Сынньалаҥ буолаахтаан, туох үчүгэйдээх үһүнүй? Баара-суоҕа перемена... Боря санаарҕаабыттыы кэриччи көрөн ылла. Тоҕо да үөрээхтииллэрэ буолла, бэйэлэрэ да билээхтээбэттэр. Оттон Хомуоҕурап Сөрүөскэ Саппыкылыырап Бүөтүккэттэн кэтэххэ бэрдэриллэн үллэ кыыһыра олорор. Онтон ордук сор суоҕар дылы. Дьиҥэ үөрүө этэ буоллаҕа, баара-суоҕа кэтэххэ бэрдэриллэн баран...

Ураал хайалара – былыргы хайалар, улаханнык алдьанан сууллубуттар диэн учуутал быһаарар. Арай Ураал хайалара сир кырыһыттан букатын да симэлийбиттэрэ буоллар Боря соһуйуо да суох этэ.

Уруок кэннэ бары көрүдүөргэ тоҕо анньан таҕыстылар, онтон кини дневнигын ороото. Арай учуутал иккини туруорарын умнан кэбиспит буоллун? Сороҕор оннук буолааччы эбээт. Суруллубут бүтэһик илииһи арыйаат, кыратык бытаарда уонна түргэн үлүгэрдик эргитэ баттаата. Ол сыанабыт балачча улахан, балтараа килиэккэ саҕа...

Боря барахсан өр да өр икки сыанатын көрөн олордо, ончу суох гынан кэбиһэргэ бэлэм этэ. Икки сыанабыт буолуохсут моойун кынтаччы туттан, киэбирбиттии “Дьэ, тыытан көр эрэ!» диир курдуга.

Чуораан чугдаарда, уруок эмиэ саҕаланна. Үһүс, төрдүс, бэһис... Кими эрэ дуоскаҕа ыҥыраллар, кими эрэ мөҕөллөр. Кэмниэ-кэнэҕэс үөрэх бүтэн, кылаас иһэ кураанахсыйда.

Таһырдьа киһи соһуйуохтуу уларыйбыт. Биир күн иһигэр тоҥуу хаар ууллубут, от-мас хараарбыт, оттон уулусса туох эрэ дьикти долгутуулаах тыаһынан туолбут. Боря оскуола олбуоруттан сүүрэн тахсаат, чалбах сүүрүгүрэр тыаһын биллэ. Сонун нэлэкэйдэннэ уонна ыксаабакка бытааннык, суол кытыытынан чалбах мууһун тоһута үктүү-үктүү хааман истэ. Аллараа суол хайдыытыгар чалбахха хаамыска суураллан тахсыбыт. Санаатыгар сайын көстөн ылбыт курдуга.

Боря мичээрдээт, күҥҥэ сыламнаан, ирэн эрэр сир, от-мас сытын тыыммахтаата. Сотору, олох сотору сааскы каникул, кырыыһаттан хаар түһүө, тротуарга асфальт көстүө. Сотору дьиэ түннүктэрэ арыллыа, хаатыҥка бачыыҥканан солбуллуо. Синньигэс быанан бааммыт бачыыҥкалаах атах төһө эрэ чэпчиир!

Бүгүн да кэппит киһи... Бачыыҥка, киэпкэ кэтэн баран сылдьыбыт киһи...Абытай итии! Боря бэргэһэтин туура тардаат, таалан турда... Икки, икки сыана. Хайдах умнуой?

Олоҕо барыта харааран көһүннэ. Өссө бэҕэһээ, өссө сарсыарда, икки сыана иннинэ туох буолбута ырыых-ыраах ханна эрэ хаалбыта. Билигин киниэхэ оскуолатааҕар, өссө ыарахан буолла, тоҕо диэтэххэ бу күн киниэхэ тыкпат, чалбахтар эмиэ киниэхэ анаан устубаттар.

Сарсын циркаҕа барыахтааҕа, өрүһү эһэллэрин көрүөхтээҕэ. Ханна да, ханна да барбат. Мөхтүннэр даҕаны, таһыттан хатаан олортуннар даҕаны. Кини бэлэм.

Төһө даҕаны бырастыы гынныннар да, таһырдьа син биир тахсыа суоҕа. Наадата суох таьырдьа, туох да наадата суох...

Чалбаҕы кыйа ыстанаат, аны атаҕын өлөрөн кэбистэ. Сүрэҕэ нүөлүйбэхтээн ылла. Барыта, барыта кини үрдүнэн. Учуутал буулуур, тутан ылан өссө икки сыананы туруорда, дьиэтигэр мөҕүөхтэрэ, бары күүлэйдии-дьаарбайа барыахтара, оттон кини – түннүгү манаан олоруо...

Дьиэтиттэн чугас ыаллар олбуордарыгар киирэн, күрүө аттыгар суон чөҥөчөххө олордо. Уулуссаҕа массыына тыаһа, ким эрэ саҥата уонна хаамара иһиллэр. Онтон утары кырыыһыттан таммах таммалыыра “Чок, чок, чок...”. Боря эмискэ өйдүү биэрбитэ – бу таммах киниэхэ олус да чугас, бу кырачаан таммах дьиктитик да күндү эбит. Сииктэн хараарбыт хаптаһын эмиэ күндүтүк көһүннэ. Үрдүгэр икки тоһоҕо, анныгар биир тоһоҕо саайыллыбытын арай уруккуттан билэр курдук. Таммах тыаһын иһиллээн олордо. Маны барытын кытта холбоһон хаалыан уонна өр да өр, баҕар күнү быһа олоруох курдуга.

Дьиэтигэр уоскуйбут киһи кэллэ. Аҕата үөрэ-көтө олорорун көрөн ыксаата: «билбэт… - дии санаата, - өссө даҕаны тугу да билбэт». Сонун, бэргэһэтин уһулла, суумкатын уурда.

  • Тоҕо сыгынньахтаннын? – аҕата ыйытта. – Таһырдьа оонньуу тахсыан этэ буоллаҕа.
  • Баҕарбаппын, - диэтэ Боря.

Таҥаһын уларыттан, олоппоско саҥата суох ыардык баттатан иһийэн олордо.

Аҕалаах ийэтэ туох да наһаа үчүгэйдэр, эйэлээх баҕайытык кэпсэтэллэр, Боря онтон куһаҕан буола сыста.  Төрөппүттэрин сирэйдэрин-харахтарын кэтээтэ; бэһиэлэй баҕайылар, ийэтэ эмиэ, аҕата эмиэ. Туохтан эрэ дуоһуйбут сирэйдээх аҕата остуолу тарбаҕынан тоҥсуйар, ийэтэ тугу эрэ кэпсиир, эмиэ үөрбүтэ сүрдээх. Боря дьонун үөрбүт сирэйдэрин көрө олордо. Сотору кыыһырыахтарын, кинини өр да өр мөҕүөхтэрин санаатаҕына итэҕэйбэт. Аҕата остуолу тарбаҕынан буолбакка сутуругунан тоҥсуйуо. Этэргэ дылы, барыта таҥнары эргийиэ, уларыйыа. Ама оннук буолуо дуо? Арай санаатаҕына,субу билигин, бу сөкүүндэҕэ, чугаһаан, кууһан ылан, икки сыанатын эттэҕинэ туох да буолуо суох курдук. Иннэ гымматтар буоллаҕа. «Билбэттэр, - диэтэ. -  тугу да билбэттэр». Олоппоһун хаадьаҥнаппакка сатаан, чуумпуран олордо.

— Туохтан хомойдуҥ? – аҕата эйэҕэстик соһуччу ыйытта.

Боря түөһүгэр туох эрэ минньигэстик  ньүөлүйэн ылла.

— Хомойботум ээ, - диэтэ уонна сонньуйда.

Аҕата атыны кэпсээн барда.

— Оскуолаҕа туох сонун? «Саҕаланна», - Боря санаата.

— Боря, - тугу эрэ эрэммиттии ийэтэ ыйытта, - ахсааҥҥа үс сыанаҕын көннөрбүтүн дуо?

— Хайдах үһү ылан кэбистиҥ? – аҕата соһуйан ыйытта. – Инник сылдьан иккини кытта ылыахха сөп.

Боря биэтэҥнээн ылла.

— Дневниккын толорбутун дуо?

Аҕата бытааннык, эрээри сөптүк сыалын ситиһэн истэ.

— Толорон! Толорон бөҕө буоллаҕа... Билэҕин дуо, сарсын экскурсияҕа барабыт. Уруок кэннэ тута. Уруок бүттэ да – собуокка.

— Арай үксүн толорооччун суох, - диэн эптэ аҕата.

— Биһиги бастаан собуокка барыахпытын баҕарбатахпыт, онтон төттөрү баҕарбыппыт. Эн собуокка сылдьыбытыҥ дуо?

— Сылдьан... Ол аата, эйигиттэн ыйыппатылар?

— Онтон мин биирдэ да сылдьа иликпин, - диэтэ Боря.

— Эйигиттэн ыйыппыттара дуо? Эт!

Боря умса көрдө.

— Хайа тоҕо саҥарбаккын? – ийэтэ долгуйа түстэ.

Боря дневнигын ороото, аҕатыгар биэрдэ. Дьэ, бүттүм... Билигин аҕам иккибин көрүө: “Тугуй бу?” уонна саҕаланыа.

Аҕата дневнигын саба баттаата уонна Боряны утары көрдө.

— Тугуй бу өссө?! – хаһыытаата, ийэтэ хостон таҕыста. – Тугуй ээ өссө бу? – чуумпутук ыйытта уонна саҥа аллайда, - Буолан истэхпит!

Онтон сорунуулаахтык олоппоһуттан турда уонна көрүдүөргэ сүттэ. Хайыһары аҕалан хоһу биир гына состо уонна ыскаап кэннигэр тыастаахтык элээртэ. Онтон «Дьиктилээх тумул арыы» диэн кинигэтин атын хоско кистии илтэ.

Аҕата абара-абара иһигэр ботугуруур:

— Буолан истэхпит... Дьэ буолан истэхпит! Суох, сэгэрим, бүтэр инигин... – эмискэ хаһытаата - Билбэччэй!..

Боря хамсыан да куттанан турда. Аҕата уоскуйбутун, дьиэ иһэ чуумпурбутун кэннэ, өссө кыратык кэтэстэ, остуолга олордо, бэҕэһээ атыыласпыт өҥнөөх харандааһын хостоото уонна уһуктаан барда.

Харандааһын уһуктуу олорон хас биирдии хамсаныытыттан астынна. “Билэллэр, - дии санаата, - номнуо билэллэр”.

Барыта үөрүүлээх курдуга: быһах биитэ, чэп-чэпчэкитик уһуктуура, мас өҥнөөх сыыстара. Кыратык кыһа түһээт, эмиэ иһиллээтэ, онтон туран атаҕын төбөтүгэр үктэнэн, сыбдыйан тиийэн аттынааҕы хос аанын быыһын сэгэтэн көрдө.

Аҕата олорон эрэ тугу эрэ ааҕар. Биир сирэйи ааҕаат, олоппоһун сиһигэр тиэрэ түстэ уонна мичээрдээтэ. Боря эмиэ мичээрдээтэ.

Олох саҥаттан саҕаланна...

  

Нуучча тылыттан Наталья Григорьева тылбааһа

Оҕолорго аналлаах кэпсээн Ааптар: Марк Тарловскай