belka

 

Үлэм тоҕооһо-көдьүүһэ:

  1. “Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин”
    остуоруйаны ырытар-чинчийэр үлэ суох.
  2. Норуот остуоруйаны тоҕо айбытын билии. Остуоруйаҕа буолар быһыы-майгы элбэҕи толкуйдатар.

Маннык санааттан остуоруйаҕа 5 ахсаан туттуллуутун чинчийэргэ холонон көрөр үлэбин сырдатар ыстатыйа оҥорон оҕо сурунаалыгар, хаһыатыгар бэчээттэтиэхпин баҕарабын. 

Үлэм сыала:Норуот остуоруйатыгар тоҕо биэс ахсааны киллэрбиттэрин быһаарыы. 

Үлэ сыалын ситиһэргэ маннык соруктары туруоруннум:

  1. Туһааннаах литэрэтиирэни ааҕыы, кылгатан бэлиэтэнии.
  2. Остуоруйа ис хоһоонун ырытыы.
  3. Бэйбэрикээн эмээхсин ынаҕын ахсаана тоҕо биэһин сабаҕалаан көрүү.
  4. Бэрдьигэс от тоҕо биэс салаалааҕын сылыктаан көрүү.

“Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин” остуоруйа

        Остуоруйаҕа сибэкки кыыс буолуута, кыыс өлөн баран тиллиитэ, ат киһилии саҥарыыта дьиктилээх-алыптаах остуоруйа буоларын бигэргэтэр. Айымньы ис хоһоонугар омуннаан, дарбатан ойуулааһын (*гиперболизация) үгүстүк туттуллар. Ол курдук,кыыс тас көрүҥүн ойуулааһын, уол этин-хаанын бырдахтан ыраастаныыта, сэттэ күнүстээх түүнү мэлдьи уруу тэрийиилэрэ, о.д.а.

        Остуоруйа тыла-өһө олус баай: эргэрбит тыллар, хатыланар эпитеттэр, паараласпыт тыллар. Саха норуотун олоҕо-дьаһаҕа,  итэҕэлэ, сиэрэ-туома чуолкайдык көстөр.

Остуоруйа дьоруойун аата – Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин

 Биэс ахсааны норуот мээнэҕэ толкуйдаабатах дии саныыбын. Ол курдук, Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин биэс ынаҕа аатыгар сөп түбэһиннэрэн, дьүөрэлээн толкуйдаммыт буолуон сөп. Оттон биир өттүнэн ылан көрдөххө, киһи биир илиитин тарбаҕын ахсаана биэс. Киһи бэйэтин илиитинэн үлэлээн-хамсаан айаҕын ииттинэр. Онуоха биэс ынах ахсаана тарбах суотун этиэн сөп. Тарбах суота – ахсаан аат бастакы олуга. Сахаларга тарбаҕы ытыска хам баттаан ааҕыы –сабарай ахсаана диэн буолар. Бу суот төгүлэ уонна түҥэтиитэ сүппэккэ, баччааҥҥа диэри кэлбит.

      Сабарай, баппаҕай, табаҕай –Э.К.Пекарскай тылдьытыгар биир соҕустук тылбаастаммыт “длань, ладонь, лапа” дэммит.Кыыл уонна киһи ытыһа диэн этии курдук быһаарыллыбыт. Киһи бэйэтин салаатынан ахсааны ааҕыыта, бу айылҕа суота этэ.

Дьикти-кэрэ биэс салаалаах бэрдьигэс от

 Бэрдьигэс отсаха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар –ходуһаҕа үүнэр, сүөһүгэ иҥэмтиэлээх, туораахтаах от (нууч. арктофила) дэммит.

Ол эрэн “Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин” остуоруйаны уруһуйдуур худуоһунньуктар бу оту сардаана сибэкки гына уруһуйдууллар. Ол, биллэн турар, дьикти-кэрэ биэс салаалаах бэрдьигэс от кыыс буолан хааларыттан. Саха итэҕэлигэр киһи кута от-мас, сүүрэр-көтөр буолуон сөп.

Кыыс – саҥа тыллыбыт тырымнас сибэкки диэн өбүгэлэрбит өйдүүллэрэ. “Саха кыыһа – сир сиэдэрэй симэҕэ” диэн мээнэҕэ этиллибэтэх уос номоҕо. Онуоха “Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсиҥҥэ” кэпсэнэр кэрэ кыыс тас көрүҥүн ойуулааһын туоһу буолар: “Көрдөҕүнэ – дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх, икки хара киис атахтаһан сыппытын курдук хаастаах, таҥас бүтэй этэ көстүбүт, эт бүтэй бүлтэһэ көстүбүт, бүлтэс бүтэй силиитэ көстүбүт үчүгэйкээн бэйэлээх кыыс оҕо олорор. Били бэрдьигэс ото маннык буолан хаалбыт”.

     Түмүк санаа 

  1. Өбүгэлэрбит баайдара-дуоллара ынах-сүөһү. Оттон баай – ахсаан ааҕыыны ирдиир. Ааҕарга илии, атах тарбахтара, киһи салаата барыта кыттыһар. Сабарай ахсаан (тарбаҕы ытыска хам баттаан ааҕыы) – саха суота. Ол иһин өбүгэлэрбит остуоруйа айан кэпсииллэригэр Бэйбэрикээн эмээхсин ынаҕын ахсаанын 5 диэн мындырдык толкуйдаабыттар;
  2. Киһи биэс салаалаах. Онон кыыс 5 салаалаах бэрдьигэс от буолан төрөөбүт. Киһи бэйэтин салаатынан ахсааны ааҕыыта, бу айылҕа суота. Сабарай ахсаанын саха дьоно булгуччу билиэхтээх. Ол иһин аан бастаан ньымалары оҕолорго үөрэтиэххэ наада. Норуот остуоруйатын курдук сабарай ахсаан киһиттэн киһиэхэ бэриллэр билии, үтүөүгэс буолуохтаах.

Алиса Андреева, VI кылаас, 23 №-дээх орто оскуола, Дьокуускай